آثار باستانی جاغوری

عزیزالله جاغوری ۸:۳۹ ق.ظ دیدگاه‌ها خاموش
آثار باستانی جاغوری

آثار باستانی جاغوریScreenshot_۲۰۱۷۰۸۱۷-۱۳۰۸۵۵_1
تلاش برای حفظ، ثبت و ضبط
در نخستین قرن‌های هزارۀ اول پس از میلاد، هنگامی که بامیان بخشی از امپراتوری بزرگ بودایی- کوشانی‌های هزاره بود، غزنی و اطراف آن بر اساس شواهد تاریخی از پایگاه‌های اصلی بودایی‌های هزاره در افغانستان امروزی بوده است. انتشار دین بودایی از خواستگاه اصلی آن هندوستان به طرف شمال، یعنی آسیای مرکزی و افغانستان امروزی، در امتداد مسیرهای که بازرگانان و سربازان امپراتوری کوشانی از آن‌ها استفاده می‌کردند، به طور گسترده، گسترش یافت که آثار فراوان از آن دوره در اطراف غزنی و شمال آن از جیغتو تا جاغوری پراکنده‌اند. مطالعات پراکندۀ باستان‌شناسی، تاریخ برخی از نقاشی‌های دیواری و غار نوشته‌های این منطقه را به اوایل قرن پنجم میلادی می‌رساند. آزمایش رادیوکاربن تاریخ مجسمه‌ها، کنده‌کاری غارهای لومان، الیتو و نی‌قلعه را که به تازگی انجام گرفته است، تقریباً به ۵٠۷ پس از میلاد نشان می‌دهد.FB_IMG_1502959270345
و اما با گسترش دین اسلام از جانب غرب، کیش بودایی در هزارستان رو به زوال نهاد. در جریان قرن هشتم و نهم بامیان مرکز بودایی‌های هزارستان به تصرف خلیفه عباسی بغداد درآمد، با تسلط اسلام بر منطقه بسیاری از مجسمه‌ها و معابدی که طی قرن‌ها در منطقه وجود داشتند، تخریب و نابود شدند. با هجوم سلطان محمود غزنوی به هزارستان، و جنگ‌های طولانی غزنویان و غوریان که در مسیر جیغتو، قره‌باغ، جاغوری، ناهور، دایه، ارزگان و غور اتفاق افتاد، آیین‌های بودایی و معبدهای باشکوه آن از رونق افتاد و در برخی مناطق به‌کلی نابود گردید. هجوم چنگیزخان در سال ١۲۲١ میلادی آخرین بقایای آیین بودایی و معبدهای کم رونق هزارستان را به مخروبه تبدیل کرد و از آن شکوه دیرینه جز غارهای متروکه چیزی بر جا نماند. امروزه گسترۀ بزرگی از جیغتو تا جاغوری پر از غارهای است که در آن آثار تاریخی فراوانی که آمیزه‌‌ای از مولفه‌های هنر هندی، یونانی، رومی و ساسانی را باخود دارد؛ دیده می‌شود. این میراث‌های کهن امروز در وضعیت شکننده قرار دارند و از فراموش‌کاری، مناقشه‌های نظامی، تخریب، جست‌وجو برای یافتن آثار عتیقه و تخریب‌های عمدی رنج می‌برند.FB_IMG_1502959277369
دره های زیبای جیغتو، سراب، ناهور، نی‌قلعه و جاغوری و دریایچه‌های پرآب و طغیانی، آب‌بند ناهور جهت گردشگری چند روزه برای کشف جذابیت‌های تاریخی و فرهنگی این منطقه می‌تواند هر گردشگری را به خود بخواند. کوه بلند و زیبای گل کو، به ارتقاع ۳۵۰۰ متر در قسمت شمالی این منطقه، کوه خاکریز به ارتقاع ۴۰۰۰ و سیاه کوه در جاغوری با کوه پایه‌های چمن‌زار آن، مملو از غارها، کتیبه‌ها، غارنوشته‌ها، نقاشی‌های دیواری است که از چشم جهان‌گردان و پژوهشگران به دور مانده‌اند. این دره‌ها با داشتن صخره‌های سپید رنگ، مزارع سرسبز، قلعه‌های مخروبه و جاذبه‌های متعدد زندگی روزانه، دارای جاذبه‌های طبیعی و تاریخی فراوانی‌اند که می‌توانند هزاران گردشگر بومی و غیربومی را به خود بخوانند. معروف‌ترین آثار تاریخی این منطقه عبارت‌اند از: غارها، کتیبه‌ها، غار نوشته‌ها، نقاشی‌های دیواری که امروزه در حال نابودی‌اند.FB_IMG_1502959290884
کتیبه‌ها
معروف‌ترین کتیبه‌های که در اطراف غزنی باستانی وجود دارند عبارت‌اند از: کتیبه جیغتو، ناهور، انگوری و ارزگان که همه در حال نابودی‌اند. این کتیبه‌ها مانند دیگر کتیبه‌های هزارستانی بیش‌تر به خط آرامی، میخی، یونانی و به زبان‌های اوستایی، پهلوی و یونانی نگاشته شده‌اند.FB_IMG_1502959298264
کتیبۀ جغتو
نام جغتو در کتیبۀ پنج سطری که بر صخرۀ بزرگی در کوه برکول در شمال غرب غزنی به فاصله بیست کیلومتری بر خرسنگ‌های آن کوه به رسم‌الخط یونانی، نقش شده است، موجود است.
این رسم‌الخط از سال ۲۵۰ ق .م در کشور ما مروج بوده است و سنگ نبشته‌های دیگری نیز به همین زبان در سایر مناطق کشور از جمله سرخ‌کوتل بغلان پیدا شده است.
کتیبۀ ناهور
این کتیبه در منطقه ناهور در روی سنگی با رسم‌الخط یونانی نوشته شده است و زبان نوشتاری آن اوستایی است. این کتیبه به درستی خوانده نشده است و به گمان پژوهشگران فرانسوی این کتیبه توسط حاکمان محلی که زبان‌شان اوستایی و به خط رسم‌الخط یونانی نوشته شده است.FB_IMG_1502959316052
این کتیبه در حال نابودی است و چند بار توسط غارت‌گران آثار عتیقۀ هزارستان دست کاری شده است؛ ولی هنوز از بین نرفته است و می‌شود آن را خواند و مطالعه کرد.
کتیبه «اودقول انگوری»
در بالای کوهی در پشت سر ناوه اودقول انگوری روی سنگ‌سپیدی که حاشیه‌های آن سیاه رنگ است کتیبه‌ای به خط میخی به زبان اوستایی نوشته شده است که بسیار دور از دسترس است.
این کتیبه به سبب دور بودن از دسترس غارتگران آثار باستانی هنوز سالم ولی ناشناخته مانده است.
مردم دربارۀ این کتیبه و غاری در نزدیکی‌های آن قصه‌ها و افسانه‌های بسیاری می‌دانند که نشان از تاریخی بودن این منطقه دارد.
مردم جاغوری دربارۀ این کتیبه و غارهای افسانه‌ای آن شعر رمز گونه دارد که خبر از گذشته با شکوه آن می‌دهد. پیرمردان منطقه این شعر را برای پرسش‌گران گردشگران داخلی و خارجی می‌خوانند: تخت د‌‌ماکو- زردشاتو.
یعنی تخت‌نشینی در کوه «ماکو» است که کوه است بین «اودقول انگوری» و منطقۀ «پاتو». گویا تخت‌نشینی در منطقه ماکو بوده و خزانه‌داری در منطقه شاتو.
شاتو در کوه خاکریز در منطقۀ «پیدگه» واقع است. کوه خاکریز از کوه‌های بسیار باستانی جاغوری است.
کتیبۀ ارزگانFB_IMG_1502959326164
کتیبه های ارزگان که از فاصله ۱۵۰ میلی شمال‌غرب قندهار کشف شده است، تعداد آن دو لوح است. کتیبۀ اولی که روی آن دو سطر به رسم‌الخط شکست یونانی کنده شده است متعلق به دورۀ یفتلی‌ها است. باستان‌شناسان آن را (یونانو- یفتلی) گفته‌اند. کتیبۀ دومی نسبت به کتیبۀ اولی از راه کاروان‌رو چپ افتاده و فاصلۀ آن با کتیبۀ اول نیم میل است. این دو کتیبه تا زمانی که کهزاد در مورد آن دو مقاله را به چاپ رسانید، خوانده نشده بودند. این کتیبه در منطقه هزاره نشین ارزگان واقع است. این کتیبه بارها توسط باستان شناسان بازخوانی شده است؛ ولی مضمون آن توسط دولت‌های قوم‌گرای وقت فاش نشده است؛ زیرا اگر راز این کتیبه‌ها فاش شود باید تاریخ منطقه را از نو نوشت. این کتیبه به عمد در حال نابودی‌اند و بخشی از آن از بین رفته‌اند‌.FB_IMG_1502959333900
غارها
از جیغتو تا جاغوری بر اساس تحقیقات آخری که نویسنده انجام داده است، تقریباً ۲ هزارو و۵۰۰ غار تاریخی وجود دارد که همه در حال نابودی و از بین رفتن هستند.
این غارها از روزگاران بسیار دور از دوره‌های پارینه‌سنگی، دیرینه‌سنگی، میان‌سنگی، نوسنگی، دوران تاریخی و دوره‌های بودایی و دوره پادشاهان مقتدر منطقه‌اند. این غارها بیش‌تر در شهرستان‌های جیغتو، ناهور، سراب، قره‌باغ و جاغوری وجود دارند.
غارهای نی‌قلعه
این غارها در دامنه‌های کوه «گل کوه» و سلسه کوه‌های که به طرف جاغوری و ارزگان کشیده شده‌اند، کنده شده‌اند.
این غارها شباهت بسیاری با غارهای «لومان» و «الیتوی» جاغوری دارند. این غارها در ادامه غارهای بامیان کنده شده‌اند و گونه دیگری از غارهای بامیان‌اند.
درون این غارها پر از کنده کاری، نقاشی و نشانه‌های خطی است که در نمونه‌های نشانه‌نگاری تاریخی بی‌نظیر‌ند.
برخی از این غارها به اندازۀ اتاق هفت در هشت و برخی در حد ۴۰ و ۵۰ متر وسعت دارند.FB_IMG_1502959339838
برخی از غارها تاریک و کسی از درون آن‌ها خبری نیاورده است. بعضی از این غارها دو طبقه و برخی سه طبقه و چهار طبقه ارتفاع دارند. اتاق‌های این غارها برخی برای آیین‌های عبادی و برخی برای زندگی عادی و دیگران به عنوان زایرسرا و کاروان‌سرا استفاده می‌شده‌اند.
در یکی از این غارها که در منطقۀ روستای «نی‌قلعه» واقع است؛ روزگاری شاعر بلند آوازۀ زبان و ادبیات فارسی – «مسعود سعد سلمان» زندانی بوده است.
شاعر در یکی از این غارها به در درون یک قلعه بزرگ قرار داشته پانزده سال را سپری کرده است. وی زندانی پادشاهان غزنوی بوده است. مسعود سعد سلمان در وصف این غار و دژ نظامی و زندان آن و در وصف حال و روزگار خود این شعر بلند را سروده است که مطلع آن چنین است:
نالم به دل چو نای من اندر حصارنای
پستی گرفت همت من زین بلند جای
غارهای لومان
این غارها در ادامه غارهای نی قلعه در جاغوری کنده شده و مانند غارهای نی قلعه و بامیان کنده کاری شده‌اند.
غارهای لومان نسبت به غارهای نی‌قلعه و الیتو بسیار با شکوه درست شده‌اند و بیش‌تر در مسیر کاروان‌رو قرار داشته‌اند. برخی از این غارها به دوران باستان و برخی به دوران بودایی‌ها می‌رسند.
این غارها درحدود اتاق هشت متر متر درست شده‌اند و برخی هنوز تاریک و ناشناخته باقی مانده‌‌اند. این غارها از سه و چهار طبقه ساخته شده‌اند و برخی به صورت یک طبقه برای زندگی عادی درست شده‌اند‌.
این غارها برای آیین‌های عبادی، زندگی راهبان و روحانیون، حاکمان محلی، زندان، زایرسرا و کاروان‌سرا ساخته شده بودند.
یکی از غارهای بسیار مهم این منطقه غار است که هنوز راه آن پیدا نشده است. این غار در بلندای کوه به استواری یک قلعه صدمتری قرار گرفته است؛ اما در و دروازه ندارد.
برخی منتقدند که دروازه آن از زیر کوه کنده شده است و اکنون با خاک و خاشاک پوشانده شده است و ناشناخته باقی مانده است.
در نزدیک این غار عجیب تپه است که روی آن دژ باستانی قرار دارد و از درون آن از زیر زمین به رودخانه در ده کیلومتری آن راه داشته است که امروزه تخریب شده است.
این غار و راه زیر زمینی آن زمانی کشف شد که مردی قنات یا کاریز می‌کند و ناگهان به راه زیرزمینی برخورد که از کوه به رودخانه کشیده شده بود.
این مناطق امروزه مخروبه‌اند و همواره مورد تاراج و غارت غارت‌گران آثار عتیقه قرار دارند. در چند کیلومتری این منطقه روستای «شارزیده» قرار دارد که روزگاری دژ محکمی در آن قرار داشته است و امروزه به تل خاک تبدیل شده است.
این دژ روزگاری قلعه نظامی بوده است و در عهد غزنویان و غوریان از آن به عنوان زندان استفاده می‌کرده‌اند. این دژ دارای سه دیده‌بانی است که راه‌های آن برای عبور اسپ و ارابه جنگی سنگ فرش شده‌اند.
از یکی از این دیده‌بانی‌ها کوزه‌هایی در حد دو متر از خاک بیرون آورده شده است که از سنگ‌خارا سفت و سخت‌تر ساخته شده است.
غارهای «الیتو»
این غارها در منطقۀ «الیتو» جاغوری در جای به‌نام پشت غار و پیش غار موقعیت دارند. این غارها مانند غارهای «بامیان» و «نی‌قلعه» بسیار با شکوه و باستانی‌اند. این غارها برخی سه طبقه و برخی یک طبقه‌اند. درون غارها روزگاری بسیار با شکوه نقاشی و کنده‌کاری شده بوده‌اند و اکنون به کلی غارت شده‌اند.
برخی از غارها زائرسرا و برخی کاروان‌سرا بوده‌اند. مهم‌ترین غارهای این منطقه مربوط به معبدهایی است که در آن راهبان زندگی می‌کرده اند؛ اتاق‌های پر از نقش و نگار که بسیاری از آن‌ها آسیب دیده‌اند.
در کنار هر معبدی یک اتاق بزرگ قرار داشته است که در آن آیین‌های عبادی انجام می‌گرفته است. این اتاق‌ها دارای سه جایگاه است که هر کدام بلندتر ازدیگری است.
در ته غار جای برای راهب و دو شاگرد ارشد او کنده شده بوده است که گویا بت‌های نیز در پشت سر آنان قرار داشته‌اند. امروزه بت‌ها توسط غارت‌گران به یغما برده شده‌اند.
در پایین دست راهبان بودایی بزرگان و مردم عادی به ترتیب جایگاه‌شان می‌نشسته‌اند که به صورت پلکانی درست شده‌اند.
در کف اتاق جای همواری بوده است برای برپایی آیین‌های عبادی که نیایش‌گران و رقاصان و آوازخوانان به عبادت می‌پرداخته‌اند.
این غارها بسیار با شکوه و در نمونه‌های خود بی‌نظیرند. برخی از این غارها پنج متر و برخی حدود چهل‌متر طول دارند؛ اما برخی از غارها تاریکند و هنوز کسی به داخل آن‌ها نرفته است. این غارها در مسیر راه ابریشم جنوب غربی که از جاغوری می‌گذشته است و به ارزگان و هرات رسیده است، کنده‌کاری شده‌اند.
امروزه از جیغتو تا جاغوری پر از غارهای شناخته و ناشناخته است که تحقیقات بیش‌تری را می‌طلبد.
امید است که روزی رازها و معماهای این غارها، کتیبه‌ها، غارنوشته‌ها، نقاشی‌های دیواری گشوده شود و این منطقه و مردم آن جایگاه تاریخی خویش را بازیابند.
شرح بیش‌تر این آثارهای باستانی در گزارش‌های بعدی با عکس داده خواهد شد.

دکتر حفظالله شریعتی سحر

93بازدید

کامنت بسته شده است.