آداب و رسوم نوروزی در هزارستان و آغاز فصل بهار

شریعتی سحر ۲:۴۰ ب.ظ ۴

آداب و رسوم نوروزی در هزارستان و آغاز فصل بهار

    (عید نوروز، یادگار کهن افغانستان و هزارستان زمین و و اهورا مزدا بر همه دوستانم که مدت است با آنان دلخوشم خجسته باد). 

نوروز واژه‌ای است مرکب از دو جزء که روی هم به معنای روز نوین است و بر نخستین روز از نخستین ماه سال خورشیدی آنگاه که آفتاب به برج حمل انتقال می‌‌‌یابد گذارده می‌شود. اصل پهلوی این واژه نوک روچ یا نوک روز بوده است.

بیرونی  بزرگ در تعریف نوروز نقل می‌کند “نخستین روز است از فروردین ماه و از این جهت روز نو نام کردند، زیرا که پیشانی سال نو است و آنچه از پس اوست از این پنج روز همه جشن‌هاست…”

 در حقیقت نوروز آخرین گاهنبار سالگرد آفرینش انسان است، که پنج روز آخر سال یعنی پنج روز کبیسه را در بر می‌گیرد. بهترین و زیبا‌ترین مورد، مورد آفرینش است و سالگرد این پنج روز پایانی سال که دوازده ماه سی روزه را در پشت دارد، مدخلی بر نوروز است.

به نظر می‌آید شش جشن گاهنبارها که بر پایی آنها در این زرتشتی تکلیف دینی الزام آور بوده است همراه با هفتمین جشن از نوروز نام داشتن و خبر سال تازه را به همراه داشت زرتشت به دین خود اختصاص داده بود زیرا نوروز مجموعه‌ای جشن‌های هفتگانه را که به آموزه‌های بنیادی او درباره هفت امشاسپند بزرگ و آفرینش هفتگانه پیوند داشت را شامل می‌شود. اما نوروز همواره با طبیعت همراه بوده است، چنانچه بزرگان ادبی ما همواره از آن یاد کرده اند:

منوچهری:

آمدت نوروز و آمد جشن نوروزی فراز

کامگارا کارگیتی تازه از سرگیر باز

مولوی

ای نوبهار عاشقان داری خبر از یارما

از تو آبستن چمن وی از تو خندان باغ ما

حافظ:

خوشتر زعیش و صحبت و باغ و بهار چیست ؟

ساقی کجاست گو سبب انتظار چیست؟

بیدل:

آتش رنگی که دارد این چمن بی دودنیست

آب می گردد به چشم شبنم از بوی بهار

سعدی:

آدمی نیست که عاشق نشود فصل بهار

هرگیاهی که به نوروز نجنبد حطب است 

 جشن نوروز به عنوان سنت پسندیده و پارینه ملی در تاریخ و فرهنگ  هزاره های افغانستان، جایگاه پر ارجی دارد. محال است که با ابراز عصبیت کسانیکه از مبدأ تاریخی و ارزشمندی فرهنگی آن آگاهی ندارند، نوروز از مردم  هزارستان فاصله بگیرد و یا ازحافظه زمان محو شود. واقعیتهای زندگی انسانی و اجتماعی مردمان این سرزمین توأم بااستقبال همیشگی شان از فصل بهار به مثابه موسم کشت و کار و غرص نهال ” نوروز “ را همواره گرامی خواهند داشت.

 در میان هزاره­های افغانستان که در مرکز افغانستان زندگی می­کنند، نوروز چون زندگی، شادی و کارآفرینی را برای کوهستان­های سرد هزارستان به ارمغان می­آورد، جشن بزرگی به شمار می­رود. مردم همانند دیگر مناطق کشور از اواخر زمستان، با خانه تکانی و فراهم آوردن خوراک و پوشاک نوروزی، خود را برای استقبال از نوروز آماده می­کنند. در روز عید همه لباس­های تازه می­پوشند و به دید و بازدید و زیارت آرام­گاه­های بستگان و بزرگان  می­روند. میهمانان با شیرینی­های سنتی پذیرایی می­شوند و هر خانه، گندم سبز می­کند.

هزاره­ها پیدایش نوروز را به موجود فراطبیعی به نام «آجیزک»  یا آجیگگ نسبت می­دهند. آجیزک، یا آجیگگ پیرزنی زشت­چهره است و به باور آنان، اگر در مدت چهل روز پس از نوروز _ همان دوره میله ارغوان _ باران بیاید، سالی پرباران پیش رو خواهد بود. آنان می­گویند باران نشانه آن است که آجیزک، موی خود را شست­وشو می­دهد.

( هزاره­ها شب پیش از روز عید نیز حلوای سمنک می­پزند و میان همسایگان تقسیم می­کنند. هم­چنین پس از برافروختن پلته (فتیله؛ تارهای پنبه) که به روغن آغشته است، بر گرد آن به نیایش می­پردازند. قرآن­خوانی و نذر کردن برای شادی روح درگذشتگان از دیگر آیین هزاره­هاست. مردم بامیان‌ در میدان مقابل سرخ­بت و خنگ­بت (بت­های معروف بودا که دو سال پیش به دست گروهک فاشیستی طالبان ویران شدند) گرد می­آیند. سپس شهر باستانی غلغله یا بند امیر می­روند. در سایر مناطق هزارستان نیز به گرمی،گرامی داشته می شود).
با سپاس از بچه چنداول که بخش آخر را از او وام گرفتم

 

آداب و رسوم نوروزی در  هزارستان

و اما شاید بشود برخی از آداب و رسوم هزاره ها در روزهای قبل و پس از نوروز را چنین بر شمرد:

 خرید لباس نوروزی:

از یکی دو ماه به نوروز مانده هزاره ها به بازار می روند و لباس و یا پارچه های لباس عید نوروزی شان را می خرند. پارچه هایی که معمولاً خریداری می شود برای زنان دارای رنگ روشن و سرخ یا سپید و رنگ های گوناگون اند. لباس مردان باید ساده باشد. هزاره ها در باره دوختن لباس های نوروزی و شاید هر لباسی معتقد اند پارچه لباس را خوب است روزهای سعد و جمعه ها قیچی کنند. روز پنج شنبه ساعت سنگین است و لباس مدتی روی دست می ماند تا دوخته شود. آنانی که قدرت خرید ندارند بهترین لباسش را برای روز نوروز نگه می دارند. زیرا پوشیدن لباس تمیز و زیبا باعث شادی در تمام سال می شود. در روز نوروز نباید غمگین بود. اگر کسی در روز نوروز غمگین و ناراحت باشد، تا آخر سال غمگین خواهد ماند. هزاره ها باور دارند که درگذشتگان در روز نوروز به نزد بازماندگانش برمی گردند. اگر آنان را غمگین ببینند، غمگین می شوند. شاد بودن و پوشیدن لباس نو و شاد، شادی را به خانه می آورد.

سبزه کاری:

هزاره سال نو را با سبزه و رنگ سبز آغاز می کنند. سبزی ها پیام آور بهار است. با سبز شدن سبزه ها هزاره ها زمستان را که گاهی با تلخی و سختی همراست پشت سر می گذارند. آنان در داخل جام و یا هرظرفی مقداری گندم، عدس، تره تیزک، ده پانزده روز به عید مانده در خانه می کارند و با سبز شدن آنان شاد می شوند. برای این کار بیشتر از ظرفی استفاده می کنند که از جنس مس یا روی باشد. وقتی مقداری دانه را برای سبز شدن در داخل ظرف می ریزد نخست به سلامتی امام زمان و به ترتیب بعد از آن نام اعضای خانواده را می آورند. برای آنان سلامتی و سال خوب از درگاه دادار پاک می خواهند. البته دوستان و همسایه ها را از یاد نمی برند.

خانه تکانی یا رفت و روب :

یکی دو هفته و گاهی چند روز مانده به نوروز خانه تکاتی یا رفت و روب انجام می گیرد. اثاثیه را جابه جا و گرد گیری می کنند و دوباره آنها را می چینند. گلیم ها روی برف تکان می دهند و پوشیدنی های خواب را در باد می جنبانند. هزاره ها باور دارند که فرشتگان در روز نوروز به امر خدا رزق و روزی بندگان را قسمت می کنند و به خانه ها سر می زنند. اگر خانه ای تمیز و پاک باشد خوش حال می شوند و برای آنان دعا می کنند و از خداوند می خواهند که برکت به روزی آنان بدهد. اما اگر خانه ای پاک نباشد ناراحت می شوند.

شیرینی پزی :

در هزارستان شیرینی پزی به شکل مدرن و امروزی آن وجود نداشته است. اگر چند این روزها در برخی از شهرستان ها مغازه های شیرینی پزی وجود داردند. در قدیم و اکنون نیز بسراغ شیرینی همیشگی سفره های نوروزی هزاره است. برای پزیدن بسراغ نخست مقداری آرد را با شکر و تخم مرغ و روغن یکجا کرده به هم می زنند. سپس با آب خمیر کرده می گذارند تا آماده شود. وقتی آماده شد، نخست زوله کرده سپس به شکل لوله در آورده داخل ظرف داغ روغن می گذارند. وقتی پخته شد، می گذارند تا سرد شود. بسراغ زینت بخش بیشتر سفره های محلی نوروزی هزاره است.

در مراحل بعد تخم مرغ رنگ کردن است که آن ها را آب پز می کنند و رنگ های شاد بر روی آنها می زنند. این تخم های رنگ شده داخل ظرف بافته از تال بید یا ارر( چنار، بید سپید) می گذارند و می فروشند. جوانان و مردان شوقی با جنگ دادن آن ها بر شادی های نوروزی می افزایند.

سفره تحویل سال:

تا آن جایی که من می دانم در هزارستان و یا حد اقل در غزنی سفره هفت سن آنچه در ایران و شهر های افغانستان رواج دارد، وجود نداشت. موقع تحویل سال همه اهل خانه باید با لباس نو و یا تمیز بر سر سفره باشند. برای تحویل سال همه در یکی از اطاق های خانه شان سفره ساده می اندازند. پیش از هر چیز آیینه و قرآن در آن می گذارند و بعد دعای تحویل سال می خوانند و برای همه دعا می کنند. مادر مهربان اسپند دود می کند. پدر خانه بلند قرآن می خواند تا در آغاز سال صاحب قرآن یار و مددکار اهل خانه باشد.

دید و بازدید:

از بامداد نوروز دید و بازدیدها آغاز می شود در همه خانواده ها رسم است که به دیدار کسی که از نظر سن و شخصیت نسبت به دیگران بزرگ تر است بروند و دست او را ببوسند و عید را تبریک بگویند. آن کس می تواند پدر بزرگ، مادر بزرگ و یا بزرگ فامیل و قوم باشد. وی نیز عیدی خود را به کودکان که شامل سکه یا پول است می دهد. بزرگان خانواده نیز صبح عید نوروز نخودچی، کشمش، نان شیرینی، تخم مرغ رنگی یا سکه به کوچک ترها عیدی می دهند. برخی هم صبح زود به قبرستان ها می روند و برای درگذشتگان فاتحه می خوانند. اگر در فامیل کسی درگذشته ای نزدیگ داشت عیدی نمی گیرد. دیگران به خانه وی برای عیدی نه بلکه برای تسلیت و فاتحه می روند. وی نیز چون عید است سخت نمی گیرد با مهمانان با خوشرویی برخورد می کند.

جوانان پس از فراغت از دید وبازدید با هم به میدان بازی می روند. در گذشته بیشتر سنگیرگ، توپ دنده، شیغی بازی و ساییر بازی های رواج داشته هزارگی را بازی می کردند اما امروزه بیشتر اولیبال و فوتبال بازی می کنند. مردان هم گاهی گیرگ( نشانه زنی) بازی می کنند. این روز ها خیلی مردم از شادی ها فاصله گرفته اند. بازی ها کمرنگ شده اند. یاد گذشته ها بخیر.!

سیزده بدر

روز دوازده فروردین همه وسایل تهیه می شوند و هر چه از شیرینی ها و خشکبار باقی مانده برای صبح سیزده آماده می شوند. صبح سیزده فروردین همه دسته دسته عازم کوه و باغ های اطراف هزارستان می شوند و معتقدند در روز سیزده فروردین نباید در خانه ماند زیرا این روز نحس و بدیمن می باشد. روز سیزده پیش از طلوع آفتاب و تا پاسی از شب ادامه دارد. در عصر این روز ویژه سبزی گره زدن دخترهاست که در واقع برای گشایش بخت خود این کار را می کنند و ترانه هایی می خوانند. چنانچه سیزده به ماه رمضان بیفتد. مراسم را بعد از تمام شدن ماه رمضان در اولین جمعه یا اولین عید انجام می دهند. برخی وقتی می روند مقداری آب در راه رفتن می ریزانند و وقتی بازگشتن چند سنگ پشت سر خود می اندازند. به این معنی که سفر سیزده بدر بی خطر باشد و آرزو ها بر آورده شود. و وقت برگشت سنگ را می اندازند که نحس سیزده و زمستان سخت پشت سرگذاشته شود. سال خوبی در سال نو را با این حرکات نمادین تداعی می کنند.

رابطۀ اسطوره های کهن( افغانستان- هزارستان) با نوروز

یکى از آیین هاى حدود شش هزار ساله افغانستان باستان و هزارستان که تا این زمان برجاى مانده، و همچنان مورد توجه خاص و عام قرار دارد، جشن نوروز است. تقریباً همه حکایات به جمشید پادشاه اسطوره اى افغانستان باز مى گردد. آنگونه که در تجارب الامم جلد (۱) آمده است: «(جمشید) نوروز را بنیاد نهاد و آن را عید قرار داد و به مردم دستور داد که در آن عید به شادمانى بپردازند.» اغلب این آیین ها به ابداع و یا اکتشاف چیز تازه اى برمى گردد که بیان برخى از این افسانه ها خالى از لطف نیست.
ابوریحان در آثار الباقیه آورده است: «این روز نخستین روزى بود که جمشید مروارید را از دریا بیرون آورد. پیش از او کسى مروارید را نمى شناخت و چون این روز به دخول آفتاب در برج حمل نزدیک بود، آن را عید گرفتند و شادمانى کردند.» حکیم عمر خیام نیز در «نوروزنامه» چنین مى نویسد: «سبب نام نهادن نوروز از آن بوده است که آفتاب در هر ۳۶۵ شبانه روز به برج حمل بازآید و چون جمشید از آن آگاهى یافت، نوروز نام نهاد. پس از آن پادشاهان و دیگر مردمان به او اقتدا کردند و آن روز را جشن گرفتند. در کتاب مزد سینا اینگونه آمده که در آن روز فرخنده «آن خسرو نامدار بر تخت خسروى بنشست و پایه کوشکهاى پادشاهى را نهاد و بساط پادشاهى سلسله پیشدادى را استوار نمود.»

در اوستا قسمت «گات ها» نیز آورده شده (جمشید) پس از بند کردن اهریمن و دیوان به خوشى و شادمانى از آن جایگاه برگشت و تاج شهى بر سر نهاد و موبدان و سران بدو درود گفتند و آن روز را «نوروز» خواند. در برخى منابع نیز نوروز را از دیدگاه نجوم بررسى کرده اند. آنگونه که آورده اند، خورشید اولین روز فروردین در نزدیک ترین فاصله خود به زمین قرار مى گیرد، این هنگام را «شرف خورشید» یا «بیت الشرف» مى گویند که در فرهنگ باستانى افغانستان و هزارستان از ارزش ویژه اى برخوردار است.

ابوریحان نیز در آثار الباقیه بر این مطلب صحه نهاده و آورده است: «در صبح نوروز فجر و سپیده به منتهاى نزدیکى خود به زمین مى رسد و مردم به نظر کردن بر آن تبریک مى گویند.» از آنجا که خورشید مظهر حیات و هستى و باعث پرورش موجودات مى شود، روز اول بهار که آغاز نوروز است، مقدس و شریف بوده و به همین سبب عید نوروز را عید شریف یا «ایام شریف» نیز مى گویند. فرخى سیستانى در دیوانش به این مطلب اشاره کرده است:

خجسته باد سرو مهرگان و «عید شریف»

دلش به عید شریف و به مهرگان مسرور

همچنین خورشید که نماد مساوات و برابرى است در باستان هم مردم هماهنگ با خورشید در حقوق و امتیازات اجتماعى برابر مى شوند. از دیدگاه برخى از مورخان نیز خداوند آفرینش را در طول ۳۶۵ روز به پایان رساند و اول فروردین بیاسود. در حقیقت نوروز پایان نخستین آفرینش است و در آن روز همه چیز به وجود آمده و هست شد و از این رو هرساله به شکوه هست شدن دنیا، دنیایى غرق در شادى مى شود. خوب است این جنبش ملى را با شکوه هرچه تمامتر، همچون شکوه بنیانش که از قدرت و درخشش منشأ گرفته درخشان به پا داریم. نگاه کنیم به طبیعت که چگونه لباس تازه برتن مى کند و به شکوه این روز خجسته، درختان دست سبز سپاس برمى افرازند. ما نیز با این شکوه جوانه زنیم و به حرمت نام نوروز، روزى نو آغاز کنیم.
باورهای عامیانه هزارگی درباره نوروز

رفتارها و گفتارهای هنگام سال تحویل و روز نوروز، به باور عامیانه، می تواند اثری خوب یا بد برای تمام روزهای سال داشته باشد. برخی از این باورها را در کتابهای تاریخی نیز می یابـیم، و بسیاری دیگر باورهای شفاهی است، و در شمار فولکلور جامعـه است که در خانواده ها به ارث رسیده است :

- کسی که در هنگام سال تحویل و روز نوروز لباس نو بـپوشد، تمام سال از کارش خرسند خواهد بود.

- موقع سال تحویل از اندوه و غم فرار کنید، تا تمام سال غم و اندوه از شما دور باشد.

- روز نوروز دوا نخورید بد یمن است.

- هر کس در بامداد نوروز، پـیش از آنکه سخن گوید، شکر بچشد و با روغن زیتون تن خود را چرب کند، در همهً سال از بلاها سالم خواهد ماند.

- هر کس بامداد نوروز، پـیش از آنکه سخن گوید، سه مرتبه عسل بچشد و سه پاره موم دود کند از هر دردی شفا یاید.

- کسانی که مرده اند، سالی یکبار، هنگام نوروز، ” فروهر ” آنها به خانه بر می گردد. پس باید خانه را تمیز، چراغ را روشن و ( با سوزاندن کندر و عود ) بوی خوش کرد.

- کسی که روز نوروز گریه کند، تا پایان سال اندوه او را رها نمی کند.

- روز نوروز باید یک نفر ” خوش قدم ” اول وارد خانه شود. زنان خوش قدم نیستـند.

- اگر قصد مسافرت دارید پـیش از سیزده سفر نکنید. روز چهاردهم سفر کردن خیر است.

- روز سیزده کار کردن نحس است.

+ نوشته شده در شنبه بیست و نهم اسفند ۱۳۸۸ ساعت ۱۴:۴۰ توسط شریعتی – سحر

1,342بازدید

۴ دیدگاه »

  1. .:: نوروز شاپ ::. حوت ۲۹, ۱۳۸۸ در ۱۱:۴۱ ق.ظ -

    شنبه ۲۹ اسفند۱۳۸۸ ساعت: ۱۱:۴۱

    با سلام و درود

    وب قشنگ و پر محتوایی داری بهت تبریک میگم دوست عزیز کارت حرف نداره

    امدم دعوتت کنم بیای به فروشگاه نوروز شاپ

    http://norouzshop.com

    همه محصولات به مناسبت فرا رسیدن عید باستانی نوروز با ۴۰% الی ۶۰% تخفیف ویژه عرضه میشود

    بهترین فرصت برای خرید را از دست ندهید

    همه سفارشات حتی در ایام نوروز هم آماده و ارسال میگردند

    کلیه محصولات در پگ و کاور ضد خش و بسته بندی ضد ضربه عرضه میگردد

    کلیه محصولات با گارانتی ۴۸ ساعته عرضه میشود شما بعد از دریافت سفارش خود تا ۴۸ ساعت میتوانید برای مرجوع کردن سفارش و دریافت هزینه خود اقدام نمایید

    این بهترین فرصت خرید از یکی از بزرگ ترین فروشگاه های وب در ایران است[رضایت]

    با خرید بیش از ده هزار تومان شما در قرعه کشی بزرگ نوروز شاپ شرکت داده خواهید شود

    جوایز نفرات اول به ترتیب هفتصد هزار تومان – پانصد هزار تومان – سیصد هزار تومان و به هشتاد و نه نفر از خریداران خوش شانس خود هدیه کوپن خرید رایگان به اندازه مبلغ سفارش قبلی داده خواهد شود.

    پس این فرصت بی نظیر را از دست ندهید

    برای دریافت لیست جدید ترین محصولات ما + آدرس جدید سایت (در صورت پیش امد هرگونه مشکل احتمالی) + هدایا مختلف تبلیغاتی در یکی از گروه های زیر عضو شوید

    آدرس گروه یاهو ما:

    http://groups.yahoo.com/group/takbuy/join

    آدرس گروه گوگل ما:

    http://groups.google.com/group/takbuy?hl=fa

    با عضویت رایگان در یکی از گروههای بالا از ده ها هدیه ارزنده + تخفیف در سفارشات بعدی + دریافت رایگان کوپن خرید و ….. برخوردار شوید.

    امیدوارم شما هم به جمع مشتری های دائم ما بپیوندید

    خدمات و محصولات فروشگاه ما رو با دیگر فروشگاهها مقایسه کنید

    مطمئن باشید از انتخاب خود پشیمان نخواهید شود

    پایدار پیروز و موفق باشید

    http://norouzshop.com

  2. Farzad حوت ۲۹, ۱۳۸۸ در ۱۲:۱۹ ب.ظ -

    شنبه ۲۹ اسفند۱۳۸۸ ساعت: ۱۲:۱۹

    سرویس قدرتمند وی پی ان ( فیلترشکن ) با آی پی آمریکا قیمت ارزان بدون افت سرعت همراه با تست اول تست کنید بعد خرید کنید

  3. ناروی حوت ۲۹, ۱۳۸۸ در ۳:۰۱ ب.ظ -

    شنبه ۲۹ اسفند۱۳۸۸ ساعت: ۱۵:۱

    مومن زاده عزیز سلام . مبارکبادت این سال وهمه سال به جنابعالی و دوستان وقومان در سراسر گیتی ! زنده باشی گزارش تان عالی است !

  4. asad حوت ۲۹, ۱۳۸۸ در ۴:۲۱ ب.ظ -

    شنبه ۲۹ اسفند۱۳۸۸ ساعت: ۱۶:۲۱

    Ba arz salam khedmat tamam dostan agaye sharighati ,modirait website jaghori , tamam dostan
    sal naw ra ba shoma az samim qalb tabrik gofta o sal por az khoshe baraye shoma wa tamam mardom sharif jaghori arzo daram
    ba omed rozhaye por az khoshe o sarfarazi baraye jaghori aziz