اربعین در متون دینی

محمد جمعه کریمی ۵:۲۱ ق.ظ ۱
اربعین در متون دینی

1 واژه اربعین (چهلم) در متون دینی و آیات و روایات، از ارزش والایی برخوردار است. خوب است به مناسبت اربعین سرور و سالار شهیدان حسین بن علی(ع) به این مسئله پرداخته شود.

الف) اربعین در قرآن کریم

در برخى از آیات قرآن به واژه «اربعین‏» اشاره شده است، مثل: فرازى از قصه حضرت موسى (ع) که مى‏فرماید: « و اذ واعدنا موسى اربعین لیلة‏؛ «[ به یاد آورید] آن هنگامى را که با موسى (ع) ( براى یافتن پیام‌هاى آسمانى) چهل شب وعده قرار گذاشتیم .»[۱]

قرآن کریم در مورد نافرمانى بنى‏اسرائیل از حضرت موسى (ع) و سرپیچى آنان از دستورات الهى و مجازات آن گروه از یهودیان با چهل سال سرگردانى، مى‏فرماید: « فانها محرمة علیهم اربعین سنة یتیهون فى الارض فلا تاس على القوم الفاسقین‏»؛ « این سرزمین مقدس تا چهل سال بر آنها ممنوع خواهد بود و آنان همواره در مدت چهل سال در این بیابان سرگردان هستند، پس تو درباره سرنوشت این جمعیت گناهکار ناراحت نباش!»[۲]

در مورد دیگر برای اتمام نعمت و کمال عبادت خداوند می‌فرماید:«وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلاَثِینَ لَیْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً؛ و ما با موسى، سى شب وعده گذاشتیم؛ سپس آن را با ده شب (دیگر) تکمیل نمودیم؛ به این ترتیب، میعاد پروردگارش (با او)، چهل شب تمام شد‌»[۳]

در این آیه اشاره‌ی قاطع و صریح بر توان و قدرت انسان و رسیدن وی در حد پختگی و کمال از لحاظ انجام فرایض دینی، دارد. «…َحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً…؛ دوران حمل و از شیر بازگرفتنش سى ماه است؛ تا زمانى که به کمال قدرت و رشد برسد و به چهل سالگى بالغ گردد»[۴]

ب). اربعین در روایات

واژه‌ی اربعین در روایات مختلف و به مناسب‌های متعدد بیان شده است و نیز به موضوعات گوناگون اشاره دارد؛ مثلا

۱٫ در باره توبه :

حضرت آدم چهل روز گریست تا توبه‎اش قبول شد.[۵] و نیز بر مرگ هابیل چهل روز گریست تا خداوند فرزند دیگری به او عنایت کرد.[۶] باران و طوفان در عذاب قوم نوح چهل روز طول کشیده است.[۷] بنی اسرائیل چهل روز گریستند تا خدای تعالی وحی فرستاد که آنان را از شر فرعون نجات خواهد داد.[۸] در قرآن آمده است ««میقات‌» موسی با پروردگارش در طی چهل روز حاصل‌شده است‌. گفته شده است که حضرت آدم چهل شبانه روز بر روی کوه صفا در حال سجده بود».[۹] در باره بنی اسرائیل هم آمده که‌ برای استجابت دعای خود چهل شبانه روز ناله و ضجّه می‌‌کردند.[۱۰] بین دو جملة فرعون که گفت: انا ربکم الاعلی و جمله «ما علمت لکم من الله غیری؛یعنی من برای شما خدایی غیر از خودم نمی‎شناسم» چهل سال طول کشید و خداوند براساس سنّت املاء خود به او این فرصت را داد.»[۱۱] فاصله نفرین موسی تا اجابت نفرین نیز همین مقدار است.[۱۲]

۲٫ خلقت انسان:

موارد تاریخی که در روایات آمده، چنین است: در روایات زمان تخمیر طینت آدم چهل روز بیان شده است.[۱۳] و یا مراحل خلقت انسان و تبدیل نطفه به علقه و علقه به مضغه هر یک چهل روز طول می‎کشد.[۱۴] و یا در داستان تولد حضرت زهرا(س) نقل شده است که پیامبر(ص) چهل روز از حضرت خدیجه( س) دوری کرد و مشغول عبادت شد و سپس نطفة حضرت زهرا(س) منعقد گردید.[۱۵] درباره نطفه هم تصور براین بوده که بعد از چهل‌ روز عَلَقه می‌شود. همین عدد در تحولات بعدی علقه به مُضْغه تا تولد درنقلهای کهن بکار رفته است‌، گویی که عدد چهل مبدأ یک تحول بوده ‌است‌.

۳٫ تربیتی:

علاوه بر این که عدد مورد نظر جایگاه خود را دارد؛ بلکه جنبه‌تربیتی و عقلانیت نیز در آن نهفته است؛ مثلا چهل سالگی سرآغاز زندگی جدیدی است؛ چنانکه در روایات دارد که پیامبرگرامی اسلام(ص) در سن‌ چهل سالگی مبعوث به رسالت شد و نیز اشاره شده است که عدد چهل در سن انسانها، نشانه بلوغ و رشد فکری است‌. از ابن عباس (گویا به نقل از پیامبر (ص‌)) نقل شده که«اگر کسی چهل ساله شد و خیرش بر شرش غلبه نکرد، آماده رفتن به جهنم باشد. در نقلی آمده است ‌که‌، مردمان طالب دنیایند تا چهل سالشان شود. پس از آن در پی آخرت خواهند رفت‌.»[۱۶]

چهل خانه از چهار طرف همسایه مسجد محسوب می‌شود[۱۷] در جای دیگر دارد که چهل خانه از چهار طرف همسایه به حساب می‌آید و حق همسایه را باید رعایت نمود. در روایت دیگر است که هر کسی چهل بار حج بجای آورد، باب از ابواب بهشت به روی وی باز می‌گردد.[۱۸]نقل شده است: دعا برای چهل مؤمن، شهادت چهل مؤمن برای میت، برگزاری عبادت در چهل شب چهارشنبه برای دیدار حضرت ولی عصر (عج)، گوشة از موارد است که در آیات به آن اشاره شده است.

در روایت از امام صادق(ع) نقل شده است که در تشییع جنازه مؤمن چهل نفر شرکت کنند و بگویند: خداوندا ما از این شخص به جز خوبی چیزی دیگر ندیده‌ایم،‌ خداوند می‌فرماید ما نیز شهادت شما را پذیرفتم و آنچه را شما از آن اطلاع نداشتید، بخشیدم.[۱۹]باز می‌فرماید: شخصی در دعای کردن، چهل مؤمن را بر خود مقدم کند و سپس خود را دعا کند، دعایش مستجاب می‌شود.[۲۰]و چهل مؤمن را در قنوت نماز وتر در دل شبهای‌تار، اجابت دعا سریع‌تر می‌کند.[۲۱]

در روایت از رسول الله(ص) آمده است که :هرکسی که شرابخواری کند، نمازش تا چهل روز قبول‌ نمی‌شود. و نیز در روایت است که کسی که چهل روز گوشت نخورد، خلقش ‌تند می‌شود. نیز در روایت است که کسی که چهل روز طعام حلال بخورد، خداوند قلبش را نورانی می‌کند. نیز رسول خدا(ص) فرمود: «کسی که لقمه حرامی‌بخورد، تا چهل روز دعایش مستجاب نمی‌شود.» [۲۲]

در روایت دیگر آمده است که « پیامبر اکرم (ص) فرمود: « من اخلص لله اربعین یوماً فجر الله ینابیع الحکمة من قلبه على لسانه؛ اگر کسی چهل روز خالص برای خدا باشد، خداوند او را در دنیا زاهد کرده و راه و چاه زندگی را به او می‌آموزد و حکمت ‌را در قلب و زبانش جاری می‌کند.»[۲۳] بدین مضمون روایات فراوانی وجود دارد. اعتبار حفظ چهل حدیث که در روایات، ‌فراوان آمده است‌، سبب تألیف صدها اثر با عنوان اربعین در انتخاب چهل ‌حدیث و شرح و بسط آنها شده است‌. در این نقلها آمده است که اگر کسی از امّت من‌، چهل حدیث حفظ کند که در امر دینش از آنها بهره برد، خداوند در روز قیامت او را فقیه و عالم محشور خواهد کرد. در خبر دیگر آمده است؛ که ‌امیرمؤمنان (ع‌) فرمودند: «اگر چهل مرد با من بیعت می‌کردند، در برابر دشمنانم می‌ایستادم‌.»[۲۴]

مرحوم کفعمی نوشته است‌: «زمین از یک ‌قطب‌، چهار نفر از اوتاد و چهل نفر از ابدال و هفتاد نفر نجیب‌، هیچگاه خالی‌نمی‌شود.»[۲۵]

۳٫ اربعین حسین(ع)

در متون دینی از “اربعین” چگونه یاد شده است. مهمترین نکته درباره اربعین‌، روایت امام حسن عسکری (ع‌) است‌. حضرت در روایتی که در منابع ‌مختلف از ایشان نقل شده فرموده‌اند: نشانه‌های مؤمن پنج چیز است‌: ۱ ـ خواندن پنجاه و یک رکعت نماز (۱۷ رکعت نماز واجب + ۱۱ نماز شب + ۲۳نوافل‌) ۲ ـ زیارت اربعین ۳ ـ انگشتری در دست راست ۴ ـ وجود آثار سجده ‌بر پیشانی ۵ ـ بلند خواندن بسم الله در نماز.این حدیث تنها مدرک معتبری است که جدای از خود زیارت اربعین که درمنابع دعایی آمده‌، به اربعین امام حسین (ع‌) و بزرگداشت آن روز تصریح کرده ‌است‌.

شیخ ‌طوسی می‌فرماید: بیستم ماه صفر (چهل روز پس از حادثه کربلا) روزی است که حرم سید ما اباعبدالله الحسین از شام به مدینه مراجعت کرد ونیز روزی است که جابر بن عبدالله انصاری‌، صحابی رسول خدا (ص‌) ازمدینه وارد کربلا شد تا قبر حضرت را زیارت کند. او نخستین کس از مردمان بود که امام حسین (ع‌) را زیارت کرد. در چنین روزی زیارت آن حضرت‌مستحب است و آن زیارت اربعین است‌.[۲۶] در کتاب کامل الزیارات ‌ابن قولویه آمده‌، پس از شهادت امام حسین(ع) آسمان و زمین، خورشید و ملائکه چهل شبانه روز بر آن حضرت، گریه کرد.

بنا براین، اربعین در متون دینی و آیات و روایات به صورت‌های مختلف و گوناگون ذکر شده است و بسیاری از اتفاقات و حوادث در این روزها رخ داده است، از آن جمله است برگشت اسرای کربلای حسینی به مدینه رسول الله(ص) است که امروز را شیعیان سراسر جهان در سوگ شهدای کربلا همراه با اسرا، عزاداری می‌کنند.

[۱]

[۱] بقره/۵۱

[۲]  مائده/ ۲۶٫

[۳]  اعراف /۱۴۲٫

[۴]  احقاف/ ۱۵٫

[۵]  همان،‌ج ۱، ص ۲۱۱

[۶] همان، ج ۵، ص ۵۲۱

[۷]  همان، ج ۱۰، ص ۳۷۹

[۸]  همان، ج ۱۰، ص ۴۹۴٫

[۹] مستدرک وسائل ج ۹، ص ۳۲۹٫

[۱۰]  مستدرک ج ۵،ص ۲۳۹٫

[۱۱] صدوق، محمدبن علی بن حسین، کتاب الحضال، دفتر انتشارات اسلامی، قم ۱۳۶۲، ج ۱و ۲، ص ۵۴۰٫

[۱۲]  طباطبائی، همان، ج ۱۰، ص ۱۷۲٫

[۱۳]  طباطبائی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، دفتر انتشارات اسلامی، قم ۱۳۷۹، چ ۱۲، ج ۸، ص ۴۲۳٫

[۱۴]  همان، ج ۱۵،‌ص ۳۰٫

[۱۵]  ر.ک: کمپانی، فضل الله، حضرت زهرا (ع) انتشارات مفید، تهران ۱۳۶۹، ص ۱۳ ـ ۱۴

[۱۶] مجموعه ورام‌، ص ۳۵

[۱۷]  الخصال، ص ۵۴۴٫

[۱۸]  همان، ص ۵۴۸٫

[۱۹]  من لایحضره الفقیه، ج ۱، ص ۱۶۶، ح ۴۷۲; مستدرک سفینة البحار، ج ۴، ص ۶۴ .

[۲۰]  الکفافی، ج۲، ص ۵۰۹، ح ۵٫

.[۲۱] کشف الغطاء، ج۱، ص ۲۴۶٫

[۲۲]  مستدرک وسائل‌، ج ۵، ص ۲۱۷٫

[۲۳] عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج ۱، ص ۷۴، ح ۳۲۱

[۲۴]  الاحتجاج‌، ص۸۴ .

[۲۵]  بحار ج ۵۳، ص ۲۰۰٫

[۲۶]  اربعین شهید قاضی‌، ص ۳۸۶٫

662بازدید

یک دیدگاه »

  1. غفوری جدی ۳, ۱۳۹۲ در ۹:۲۰ ق.ظ -

    با تشکر از زحمات تان !
    با توجه به رشته جنابعالی اگر نگاهی هم به ادبیات(شعر و…) می کردی بسیار خوب بود.
    اراتمند تان از کابل سرد، خاکباد و پوردود.