مقاله ۱۸ : تاریخ سازان و پدران علم و ادب و عرفان حوزة بلخ و زابلستان

فاضلی کیانی ۱:۳۹ ب.ظ ۵

نگاهی نو به تاریخ هزاره ها

 

مقاله  ۱۸ : تاریخ سازان و پدران علم و ادب و عرفان حوزة بلخ و زابلستان

 ۱٫  سروش، نخستین پیامبر باستانی حوزة بلخ و زابل و نیای هفتم آریان هوشنگ. سرایندة کتاب مذهبی ریگ بید (ریگ ویدا) در کنارة رود هیرمند در دامنة جنوبی کوه بابا

۲٫  آریان هوشنگ اولین پادشاه پیشدادی و دومین پیامبر بلخ و زابل، نویسندة بیش از پنجاه کتاب من جمله:

·  کتاب جاویدان خرد (در حکمت عملی)

·  روشنایی جان

·  هدای فرهنگ

·  کانون منش

·  نی[۱]کوپند شَهان

·  دلگشای خردمندان و …

کتاب جاویدان خرد همان است که گنجور ابن اسفندیار از نواده شاهان عجم (احتمالا شاهان کیانی) و وزیر شاه ایرانشهر آن را از پارسی قدیم به پارسی متداوله ترجمه کرده است. این کتاب به فرمان مأمون عباسی به نام «المُلخص لجاویدان خرد» از فارسی قدیم به عربی ترجمه شده و سپس ابن مِسکَویه رازی از روی نسخة عربی دو باره به فارسی ترجمه کرده و به نام اولش (جاویدان خرد) نامیده است. همین ترجمه فارسی به دستور ناصرالدین شاه قاجار چاپ شده است. هم چنین کتاب جاویدان خرد در مصر و تهران نیز به نام «الحکمة الخالدة» چاپ و منتشر شده است.

کتاب هدای فرهنگ همان است که شیخ شهاب‌الدین سهروردی (شیخ اشراق) بدان عمل می‌کردند.[۲]

۳٫  زرتشت پیامبر پارسی و صاحب کتاب مقدس اَویستا .

۴٫  جاماسب برادر و وزیر گشتاسب کیانی، داماد زرتشت (اولین حکیم و شیمیدان وستاره‌ شناس در جهان) چندین کتاب منسوب به او است. از جمله:

· جاماسب فی الصنعت

· جاماسب نامه

·  فرهنگ ملوک و اسرار عجم (که به زبان پارسی قدیم به نام گشتاسب شاه کیانی نوشته شده است.)

۵٫  برزویه طبیب مروزی (یکی از پیشکسوتان علم طب و مترجم کلیله ودمنه از زبان سانسکریت هندی به زبان پهلوی/ معاصر انوشیروان پسر قباد ساسانی)

۶٫  نوبخت بزرگ خانوادة نوبختیان از تبارگودرزیان/ منجم معروف در دربار منصور دومین خلیفة عباسی. و از مترجمان کتب فارسی به عربی/ قرن دوم هجری/ نوبختیان زابلی خراسانی در کنار برمکیان بلخی در دربار عباسی و در جهان اسلام بسیار سر شناس بودند.

۷٫  ابوسهل نوبختی فرزند نوبخت از منجمان معروف اسلامی در دربار منصور و هارون‌الرشید عباسی. از مترجمان معروف کتب فارسی به عربی، صاحب بیش از ده کتاب در علم نجوم وتاریخ و…/ قرن دوم هجری.

۸٫  ابوالعباس مروزی (اولین سرایندة اشعار پارسی دری / قرن دوم / ۲۰۰ هجری. معاصر مأمون عباسی).

۹٫  حنظلة بادغیسی از متقدمین حکماء ودومین سرایندة شعر پارسی دری بعد از ابوالعباس (قرن دوم/ ۲۱۹ هجری در روز گار آل لیث صفار).

۱۰٫  دهقان فرامرز بهمنش بامیانی (مدرس علم نجوم در بغداد ومنجم در دربار خلیفه عباسی/ قرن سوم هجری).

۱۱٫ بیدُخت منجم بامیانی (مدرس علم نجوم در بغداد ومنجم در دربار خلیفه عباسی/ قرن سوم هجری).

۱۲٫  ابومعشر منجم بلخی(عالم بلند مرتبه و پدر تاریخ پادشاهان پارس و سرآمد منجمان در شهر بغداد، نویسندة بیش از ۴۲ کتاب علمی وارزشمند./ قرن سوم).

۱۳٫  ابن جهم برمکی (عالم نجوم ومنطق و پیشکسوت ترجمه فارسی به عربی ومترجم سِیَر ملوک الفُرس).

۱۴٫  نویسندة نا معلوم «تاریخ سیستان» (یکی از چهار کتاب قدیم نثر پارسی) در عهد یعقوب لیث صفاری، / حدود قرن سوم)

۱۵٫ مسعودی مروزی (سرایندة اولین شاهنامه به زبان پارسی، بنام تهمورث نامه/ اواخر قرن سوم).

۱۶٫  اسماعیل بن ابو سهل نوبختی خراسانی از کبار علماء و متکلمین شیعه در بغداد، شاگرد امام حسن عسکری (ع) و بنام فیلسوف امامی و شیخ المتکلمین شیعی و استاد الاساتید علماء شیعی و رئیس الامامیه بوده است. وی استاد  مظفر ابن محمد بلخی بوده که اواستاد شیخ مفید و… بوده است. اسماعیل نوبختی صاحب اولین رأی خاص در معرفی امامت قائم آل محمد(ع) پس از امام حسن عسکری (ع) و صاحب بیش از سی جلد کتاب در امامت وتاریخ ائمه  شیعه میباشد. / قرن چهارم هجری.

۱۷٫ حسین ابن روح نوبختی از متکلمان شیعی در عهد مقتدر عباسی در بغداد ، سومین نایب خاص امام زمان (ع) در زمان غیبت صغری / قرن چهارم.

۱۸٫  ابوزید بلخی، نویسندة «البدء والتاریخ» (تاریخ) و« صورالاقالیم» (جغرافیا) و… حکیم و مورخ وجغرافیدان سدة چهارم/۳۲۲ هجری

۱۹٫ ابوالمؤید بلخی: صاحب گرشاسب نامة منثور پارسی که یکی از قدیم ترین شاهنامه ها پیش از فردوسی است و نویسندة داستان یوسف وزلیخا / شاعر ونویسندة قرن چهارم.

۲۰٫  ابوالفتح بٌستی ملقب به نظام الدین از اکابر و فضلای روزگار ، شاعر مشهور. عالم علم حدیث/ قرن چهارم/ 

۲۱٫  ابوشکور بلخی (سرایندة «آفرین نامه» شاهنامه ای به اندازة دو سوم شاهنامة فردوسی/ شاعرقرن چهارم).

۲۲٫  شهید بلخی (شاعر برجستة قرن چهارم).

۲۳٫   رابعه قُزداری بلخی (اولین شاعر زن پارسی گوی).

۲۴٫  ابوعلی سینای بلخی (فیلسوف وطبیب بسیار مشهور قرن چهارم).

۲۵٫  کسایی مروزی (شاعرقرن چهارم).

۲۶٫  دقیقی بلخی از شعرای بلند مرتبه و ارجمند زبان فارسی و سرایندة گشتاسب نامه، پیش از شاهنامة فردوسی(قرن چهارم هجری).

۲۷٫   فرخی سیستانی (شاعرقرن چهارم – پنجم).

۲۸٫  ثعالبی مرغنی غوری (نویسنده غرر اخبار ملوک الفرس- غرر السیر/ مورخ قرن چهارم- پنجم).

۲۹٫  منوچهری بلخی (از شعرای طراز اول قرن پنجم)

۳۰٫  ناصر خسرو قُبادیانی بلخی (متخلص به حجت خراسان و شاعر گرانقدر/ قرن پنجم).

۳۱٫  عنصری بلخی (شاعر وسرآمد زبان دری/ قرن پنجم).

۳۲٫  ابو ریحان بیرونی(از اجلة مهندسین واز بزرگان علم ریاضی/ قرن پنجم).

۳۳٫  مطهربن طاهر مقدسی بُستی، بنا بر قولی، نویسندة «البدء والتاریخ».

۳۴٫ عطاء بن یعقوب غزنوی / قرن پنجم. سرایندة شاهنامه هایی بنام:

«جاماسب نامه» (جاماسب نخست وزیر گشتاسب کیانی) «یاد گار زریران» (زریر برادر گشتاسب)، «بختیار نامه» «بیژن نامه» (بیژن ومنیژه) «برزو نامه».

۳۵٫ عبدالحی گردیزی نویسندة تاریخ معروف «زین الاخبار» یکی ازچهارکتاب قدیم نثر فارسی/ قرن پنجم). [۳]

۳۶٫ حکیم سنایی غزنوی (استاد مسلم شعرپارسی/ قرن ششم).

۳۷٫  نظامی عروضی غوری (نویسندة «چهار مقاله» وحکایات منظوم «ویس ورامین»/ شاعر و مورخ در دربار آل شنسب (شاهان غوری) / قرن ششم).

۳۸٫  ظهیر الدین فاریابی (شاعرقرن ششم).

۳۹٫  خاقانی مروی (شاعرکم نظیر در قرن ششم).

۴۰٫  ابن خلّکان برمکی (صاحب «وفیات الاعیان»، مورخ ونسب نویس بسیار مشهور قرن هفتم).

۴۱٫ مولانا جلال الدین محمد بلخی (شاعر وعارف جهانی/ قرن هفتم).

۴۲٫                     منهاج سراج جوزجانی/ بزرگ شده در دربار آل شنسب غور و نویسندة «طبقات ناصری». طبقات ناصری یکی از کم نظیر ترین کتاب تاریخ به زبان پارسی دری است./ مورخ قرن هفتم).

۴۳٫   امیر خسرو دهلوی بلخی (شاعر قرن هشتم). [۴]

آثار باستانی حوزة بلخ و زابلستان

 ۱٫  ویرانه های شهر بلخ (به مساحت۳۵ کیلومتردر ۲۰ کیلومتری شهر مزار شریف).

۲٫  شهروقصربا شکوه آی خانم (در شمال شرقی بلخ، درمحل تلاقی دو رود آمو وکُوکْچه).

۳٫  شهرباستانی دِلبَرجِین (در شمال غرب بلخ، شمال شرق رود آقچه).

۴٫  قصر با شکوه کیانیان (نوشاد، جََم قلعه) (سرخ کوتل بغلان در جنوب بلخ). 

۵٫  آرامگاه زرتشت، کعبة زردشت، دانشگاه و معبد زردشتی نوبهار (معروف به مسجد نُه گنبد) در بلخ.

۶٫  آتشکده برزین (بلخ).

۷٫  زیارت بابا حاتم.

۸٫  تپه شهیدان، توپِ رستم ، تخت رستم ، (خُلم وایبک، سمنگان)

۹٫  قلعة زال وخشت تپه (قندز).

۱۰٫ طلا تپه (شبرغان، جوزجان).

۱۱٫ خرابه شهرمَرو (شمال قلعة نو و بادغیس و جنوب ترکمنستان).

۱۲٫  شهر و قلعة بُست (لشکرگاه در کنار رود هیرمند).

۱۳٫ خرابة معبد زرتشتی مینودز وکرکوی و خرابه شهرزرنج (فراه ونیمروز).

۱۴٫ شهر ضحاک (۱۷ کیلومتری شرق بامیان در محل تلاقی رود خانه بامیان وکالو).

۱۵٫  ارگ وشهر غلغله مرکز حکومت شنسبانیان (بامیان).

۱۶٫ قلعة دختر (بامیان).

۱۷٫  تندیس های غول پیکر سلسال و شَهمامه (بامیان).

۱۸٫  آثار باستانی درة کَکْرک در پنج کیلومتری شرق مجسمه های بزرگ.

۱۹٫ شهر شاهی مرکز حکومت شیران بامیان در دره فولادی(بامیان).

۲۰٫ شهر سرخشک در ۳۰ کیلومتری بامیان در مدخل حوزة بامیان.

۲۱٫  چهل ستون (بامیان).

۲۲٫  اطاقها و سالن و مَزکَت (عبادتگاه) های منقش ورنگین در داخل صخره های کوه (بامیان) در پیرامون تندیس های سلسال و شهمامه.

۲۳٫ مکان و آثار باستانی فُندوقستان (غوربند بر سر راه بامیان).

۲۴٫ سلطان رُباط (و
رث).

۲۵٫  قلعة قدیمی جُودان (سی مایلی شمال نَیک در یکه اُو لنگ)

۲۶٫ قلعه معروف به چهل برج که در حقیقت دارای ۱۰۰ برج بوده است و این قلعه متعلق به فرخ و فرهاد نماینده ضحاک ماردوش بوده است. (در قریه چهل برج در۷۰ مایلی شمال نَیَک، در یکه اُولنگ).

۲۷٫  شهر بربر معروف به قلعه بربر واقع در بالای تپه، به اندازه طول دو میدان اسپ و عرض یک میدان اسپ. (در بوم فیروزبهار در شرق نَیک)

۲۸٫ قلعه گوهرگین دارای ۲۰ برج (در قریه سرقولِ یکه اولنگ)

۲۹٫ منار جام (منار۶۴متری و قدیمی ترین منار خشتی در جهان، درفیروز کوه غور، بنای غیاث ا لدین محمد سام از شاهان غوری).

۳۰٫  زیارت شاه مشهد. (غور).

۳۱٫ مسجد جامع هرات (بنای غیاث الدین محمد سام غوری).

۳۲٫ مدارس غیاثیه و چِشتیه (چِشتِ شریف هرات) بنای غیاث الدین محمد سام غوری.

۳۳٫ قلعة آهنگران، قلعة شهرک (غور).

۳۴٫ شهر قُرغان (شهر رُستم و از ابنیة هجیر بن گودرز وزیر کیکاوس در ولسوالی هجیرستان (دایه) و نیز در بالای درة گیزاو در کنار رود هیرمند).

۳۵٫ شیرقلعه (دارای۲۵برج درگیزاب).

۳۶٫ تپة کَرَس کُورگه (در ولسوالی خدیر دایکندی).

۳۷٫  قلعة سرخ حصار یا شار خوات (درشمال دشت ناور).

۳۸٫   

۳۹٫ قلعة نای (درنای قلعة قره باغ).

۴۰٫  گنبد بیگم (جرمتو، جغتوی غزنی).

۴۱٫خرابه تهداب و دیوار شهر قدیمه و آثار یک قلعه در قله تپه یکصد متری در جنوب کوه شار واقع است. کوه شار در منطقة شار زایده (شاه زاده) در شرق ولسوالی جاغوری. (جنوب هژیرستان تاریخی) میباشد. این قلعه با آجرهای پخته وبسیار عالی و دارای زینه های از سنگ و آهن است. قلعه یاد شده بنام قصر «فرود» (پسر سیاوش و برادر کیخسرو) شهرت دارد. در این جاه آثار طبیله اسپ و یک دیده بان نظامی مجهز وسالم نیر دیده میشود. [۵]

۴۲٫ سموج ها و خانه های سنگی و غارها ی قدیمی در سراسر کشور و هزارستان و قلعه هایی بنام قلعة کافران. [۶]

 این آثار یاد شده و صدها شاهد دیگردر کشورما همه نشان دهندة این مطلب اند  که یادگاران واقعی تاریخ آریانا، مردم افغانستان بویژه ساکنان بومی مرکز  کشور هستند.

اگر تبانی منطقه ای نمی بود و اگرحاکمان کشور این آثار بی‌نظیر تاریخی را از خود می دانستند ، هیچگاه آنها چنین مبهم ونا شناخته باقی نمانده، و در شُرُف مرگ ونابودی قرار نمی‌گرفتند. اگر سکوت جهانی و منطقه ای شکسته شده وحکومتها راضی شوند که باستان شناسی بی طرفانه در این خرابه ها صورت گیرد، ویا نتایج حفّاری های گذشتة باستان شناسان اروپائی در کشور ویا کتب تاریخی، آزادانه و بدون تصحیح چاپ ومنتشر شوند، تک تک آنان حرف های زیادی برای حقیقت جویان دنیا وملت افغانستان خواهند گفت. 


[۱]

[۲]   به کتاب جاویدان خرد چاپ عهد قاجاری و یا چاپ دانشگاه تهران و الحکمت الخالده چاپ داشگاه تهران رجوع شود.

[۳] . ملک الشعرای بهار، تاریخ بلعمى و حدود العالم جوزجانی و تاریخ سیستان (قسمت اول) و تاریخ گردیزى را در ردیف اول کتب قدیم فارسى ذکر کرده و تاریخ بیهقى را در رَسته دوم و کلیله و دمنه را در رَسته سوم و جوامع الحکایات عوفى و طبقات ناصرى را در رَسته چهارم و مقامات حمیدى را در رَسته پنجم قرار داده است. بهار، مقدمه مجمل‏التواریخ ‏والقصص، ص، ۸/ چ / برای توضیح چند کتاب قدیم نثر پارسی، به تاریخ سیستان ص ۷ مقدمه ملک الشعراء بهار نیز رجوع شود.

[۴]   بیشتر اسامی این فهرست از لغتنامه دهخدا  استخراج شده است. به منظور توضیح بیشتر، به بخش شاعران وبه بخش شناسنامه منابع ونویسندگان در همین تألیف رجوع شود.

[۵] حسین نایل، .سرزمین و رجال هزارجات، ص۱۲۸

[۶]در تنظیم فهرست مذکور از منابع ذیل استفاده شده است.

آثار عتیقة بامیان نوشتة هیآت باستان شناسی فرانسه، ترجمة احمد علی کُزاد. افغانستان (مجموعه مقالات) ترجمه ارباب شیرانی و هوشنگ اعلم. ایران باستان ثاقب فر. تاریخ تمدن ویل دورانت. جغرافیای تاریخی افغانستان از حبیبی. سایه روشنهای از وضع جامعه هزاره  و سرزمین و رجال هزارجات و ساختار طبیعی هزارجات، از حسین نائل.

+;نوشته شده در ;پنجشنبه بیست و سوم دی ۱۳۸۹ساعت;۱۳:۳۹ توسط;فاضل کیانی; |;

1,392بازدید

۵ دیدگاه »

  1. ارادت مند شما ! جدی ۲۴, ۱۳۸۹ در ۲:۰۸ ق.ظ -

    جمعه ۲۴ دی۱۳۸۹ ساعت: ۲:۸

    جناب استاد بزرگ وار ارادت ام را بپذیرید !
    سایت جاغور ی یک که حقیقتا باید تبلور دهنده رشد شعور مندی نخبگان جامعه مان را به نمایش بگذارد ، بدون حضور شریف شخصیت های همانند شما ف این مجموعه کمرنگ خواهد بود ! در شراید دشوار و فوقالعاده دشوار کنونی رسالت بس سترگی بر دوش نخبگان ما جامعه مان سنگینی مینماید . که همین احساس ان ها را به تکاپو باز میدارد . میدانم ان ها یی که در چنین تاریکی مطلق مسیری را طی مینمایند ، غیر ممکن خواهد بود تا از اشتباهات مبرا باشند . اما همین که برای بیداری خلق خداوند و احساس مسئولیت تاریخی کنج عافیت اختیار ننموده اند و داراند تلاش مینمایند ، هم خداوند و هم نسل های آینده لغزش های هنگام رفتن را خواهند بخشید !
    استاد قلم تان نویسا باد و دست حق به همراه تان !

  2. عبدالکریم افضلی جدی ۲۴, ۱۳۸۹ در ۸:۵۵ ق.ظ -

    جمعه ۲۴ دی۱۳۸۹ ساعت: ۸:۵۵

    سلام خدمت آقای کیانی عزیز ومدیریت سایت جاغوری یک!باتشکر فراوان از آقای فاضل کیانی که در خصوص تاریخ مردم شریف هزاره زحمات زیادی میکشند واین زحمات قابل تقدیر وتشکر است .نسلهای آینده درآینده قدردان ایشان ودیگر عزیزانی که دراین راه تلاش میکنند خواهد بود.از مدیریت جاغوری یک میخواهم که مقاله ای را که آقای فاضل کیانی درپیش همایش غزنی شناسی خوانده اند را درسایت جاغوری یک بگزارید.چون موضوع آن درباره مردمان اصیل غزنی است.وبرای آگاهی مردم بسیار سودمند است.

  3. کیانی جدی ۲۵, ۱۳۸۹ در ۱:۱۳ ب.ظ -

    شنبه ۲۵ دی۱۳۸۹ ساعت: ۱۳:۱۳

    بنده نیز به ارادتمند بزرگوار و محترم سلام و عرض ادب دارم. از نوازش تان تشکر

    هم چنین به جناب آقای افضلی که هرازگاهی بزرگواری نموده و بنده را مورد لطف و نوازش خود قرار داده و به من قوت قلب و امید می بخشد، نیز سلام و احترام عرض میکنم.

  4. خاموش جدی ۲۶, ۱۳۸۹ در ۲:۳۳ ب.ظ -

    یکشنبه ۲۶ دی۱۳۸۹ ساعت: ۱۴:۳۳

    سلام آقای کیانی بسلامت باشین از این کاری نیک شما

  5. حمید رسولی دلو ۲, ۱۳۸۹ در ۱۲:۰۴ ق.ظ -

    شنبه ۲ بهمن۱۳۸۹ ساعت: ۰:۴

    با تشکر از اغای کیانی وجود شما سالیم باد جامعه ما نیازمندی همچنان ادمها را پزیرا است اغا ی کیانی بتهای بامیان قبل ازتاریخ اسلام ساخته شد به چهره هزاره این تمدن هزاره را ثابت میکند در ارتبات به نژاد مردم هزاره /قوم مغول چه نقش به هزاره نژادی یا فرهنگی دارد واقعا من به نتیجه نرسیدم کتب را خواندم از محسن پولاد میگفت هزاره ذاد مغول است چندین تا ریوات دیکر با تشکر از تلاش شما نثبت به هزاره شناسی با احترام حیدرسولی