میراثهای فرهنگی شیرداغ

مدبریت ۷:۴۴ ق.ظ ۲

 میراثهای فرهنگی شیرداغ

شیرداغ

   حبیب الله نجفی شیرداغ

ابزارهای مهم زندگی در اقتصاد سنتی کشاورزی مردم شیرداغ بود که اکنون رونق و کارایی خود را از دست داده و آسیاب برقی جایگزین آن گردیده است. در زمانهای نه چندان دور( حدود بیست سال قبل)آسیاب آبی نقش و کارکرد بسیار مهم و اساسی در زندگی مردم ما داشت.

 زحمت و تلاش طاقت فرسای کشاورزان و بهره برداری عملی از محصولات کشاورزی به وجود آسیاب آبی بستگی داشت. اکنون برخی از آسیاب‌ها در شیرداغ به کلی ویران و نابود گردیده است و برخی دیگر شاید به تعداد انگشتان دست هوادار و مشتری داشته باشد و با توجه به سرعت و شدت تغییرات و دگرگونیهای اقتصادی، فرهنگی واجتماعی، شاید در آینده نه چندان دور فقط اسمی آز آنها در خاطره‌های برخی از افراد باقی بماند. به پاس قدردانی از خدمات و زحمات شایسته این یار دیرن انسانها چند سطری در باره آن می‌نویسم.

عناصر آسیاب آبی.

سیستم آسیاب آبی بسیار ساده و از اجزاء محدود و ساده ترکیب و تشکیل یافته بود. راه اندازی و کار با آن به مهارت و دانش و تجربه زیاد نیاز نداشت. هرکسی با اندک آشنایی می‌توانست با آن به خوبی کار کند. آسیاب آبی از یک ساختمان نسبتا کوچک(چهار متر در شش متر)، دو سنگ بزرگ گِرد و دایره‌ای با قطر حدود یک متر، یک چرخ با پرّه‌های چوبی، و یک ناودان(به طول ده تا بیست متر و قطر مناسب با حج آبی که وارد آن می‌شود)شکل یافته بود که در همسایگی یک رود خانه پرآب ساخته و تمام اجزا آن در یکطرف ساختمان آن تعبیه می‌شد. عناصر و اجزاء مهم آن عبارت بود از: آب، زمین، سنگ، چوب و آهن.

الف) آب: آسیاب آبی به آب نسبتا زیادی نیاز دارد  تا بتواند چرخ و سنگ بزرگ به وزن حدود یک تُن را با سرعت بالا به گردش در آورد. از این رو وجود رودخانه پر آب و دایمی، برف و باران کافی در سال از شرایط مهم آن می‌باشد. در واقع این رودخانه‌هاست که سخاوتمندانه و رایگان آب خود را در اختیار آسیاب آبی قرار می‌دهد.

ب) زمین (مکان): تأسیس آسیاب آبی به مکان خاصی نیاز دارد؛ اولا باید امکان انشعاب آب از رودخانه اصلی برای به حرکت در آوردن چرخ و سنگهای بزرگ آسیاب وجود داشته باشد. ثانیا این مکان باید در دامنه یک شیب نسبتا تُند (زمین شیب دار) قرار گرفته باشد. کانالی نسبتا بزرگی را برای انحراف آب رودخانه تا زمین شیب دار حفر می‌کنند. آب در داخل شکاف باریک ناودان (که با حدود شیب ۵۰ درجه نصب گردیده)فشرده و متراکم گردیده به پره‌های چرخ در زیر آسیاب برخورد می‌کند و آن را می‌چرخاند. نیروی آب از چرخ توسط یک میله آهنی به سنگها منتقل و باعث چرخیدن آنها می‌گردد

ج)سنگ: آسیاب آبی به دو عدد سنگ بزرگ و دایره‌ای و هم اندازه نیاز دارد که رویهم نصب می‌گردد. سنگها به اندازه پانزده تا بیست سانتی متر کلفتی و حدود نود تا صدو سی سانتی متر قطر دارد. سنگ پایینی را «تینه سنگ» و سنگ بالایی را «بلنه سنگ» می‌گویند. دو روی این سنگ که باهم تماس دارد باید صافِ صاف باشد زیرا اگر پست و بلندی داشته باشد نمی‌تواند غله‌جات را به آرد تبدیل کند. هر سنگی برای این کار مناسب نیست و در هر جا وجود ندارد. جنس این سنگها نسبتا مقاوم و نشکن است و در عین حال انعطافپذیر برای سوراخ کردن و شکل دادن. وسط و مرکز دو سنگ را به قطر بیست و پنج سانتی متر با ضربه چکش آهنی سوراخ می‌کنند. در سطح زیرین سنگ بالایی شکافی به شکل دو مثلث رودررو ایجاد می‌کنند و آهنی به همان شکل به نام «خَرَک» داخل آن جا می‌گزارد. به وسط خرک میله آهنی به قطر هفت سانتی متر وصل می‌شود و سر دیگر آن از میان سوراخ وسط سنگ پایینی عبور داده ‌شده و به پرّهای چرخ چوبی تعبیه شده در زیر سنگها متصل می‌گردد.

سنگ آسیاب در منطقه جانه و غلامجی یافت می‌شود و در انتقال و آوردن آن تا محل آسیاب، مردم نهایت همکاری را انجام می‌دادند. حتی اگر انتقال آن باعث تخریب جوی و مزارع مردم می‌شد کسی احتراز و یا از انتقال آن ممناعت نمی‌کرد.

ج) چوب: ناودان، پرّه‌های چرخ،«گوش» (گوش وسیله چوبی برای درجه بندی فاصله میان سنگهاست) و «خور» (وسیله چوبی ناودان شکل در بالای سوراخ سنگ بالایی تعبیه می‌گردد و غله‌جات از داخل آن وارد سوراخ سنگ می‌گردد) از چوب ساخته می‌شود. طول و قطر ناودان به مقدار شیب زمین و حجم آب بستگی دارد. حجم آب و شیب زمین هرچه زیاد باشد باعث می‌گردد که سنگ آسیاب تندتر بچرخد و در نتیجه «بورشو»(بازده و تولید) آن زیاد گردد. وسط ناودان را

1,346بازدید

۲ دیدگاه »

  1. لیاقتعلی افتخاری جدی ۴, ۱۳۸۹ در ۲:۳۷ ب.ظ -

    شنبه ۴ دی۱۳۸۹ ساعت: ۱۴:۳۷

    سلام دوست! متاسفانه نوشته طولانی تانرا خوانده نتوانستم و علت آن استفاده از فونت ظاهرا نا مناسب می باشد که هنگام خواندن، باعث اذیت چشم میگردد. لطف نموده در نوشته های بعدی تان از فونت ساده استفاده کنید. موفق باشید

  2. محسن زردادی جدی ۴, ۱۳۸۹ در ۵:۱۵ ب.ظ -

    شنبه ۴ دی۱۳۸۹ ساعت: ۱۷:۱۵

    آقای مهدوی محترم سلام برشما!
    مطلب شمارا تا آخر خواندم و از هر کلمه و اصطلاح آن لذت بردم. خیلی وقتها میشود که این کلمات و اصطلاحات را نشنیده و تقریباً فراموش میکردم.
    تنها چیزی که من قابل نقد میدانم اینست که :
    آسیاب آبی میراث فرهنگی تمام جاغوری و هزاره ها در مجموع است که منطقه ی زیبای شیرداغ جزء آنست.
    دوم – « گوی آسیه» یک چوب گوتک مانندی است که توسط آن سنگ بالایی آسیاب را در موقع تیزکردن سنگ ،از یک جا بجای دیگر انتقال و دوباره نصب میکنند. نه جوال هارا
    سوم- تیز کردن آسیاب که توسط «توتوک» های مخصوص و نول دراز اجرا میگردد برای بلند بردن سطح بازدهی آسیاب است نه برای از بین بردن اصطکاک قسمی که شما نوشته اید. برعکس با به اصطلاح ، تیز کردن ، سطوح هردو سنگ را دگرهم درشت تر
    میسازند زیرا لشم شدن سنگ از حاصل آردکردن میکاهد.
    چارم – «خیریز» را در نوشته ی شما متوجه نشدم. خیریز یک چوب رافعه مانندی است که گوش آسیاب را توسط آن بالا میکنند . اینکار یعنی بالاکردن گوش روی دو هدف اجرا میگردد . اول برای درشت کردن آرد. در صورتیکه آردگر با «آسیو» زبان مشترک در نان و قتیغ و یا آردی که بنام « اشتری» یاد میشود پیدا نکند ، آسیوها میتوانند بخیلان را چنین جزابدهند. دوم برای پایین کردن بالنه سنگ تا گوی را بین دو سنگ جای داده و بعد لول داده و سرچپه نمایند.
    پنجم- در تمام ساختمان آسیاب حتا یک میخ فلزی هم بکار نرفته است که این خود نشانه ی از قدامت تاریخی آسیاب و فکر روشن مردم را مینماید..
    امید وارم زیاد نق نزده باشم..
    موفق باشید آقای مهدوی