مقاله ۱۶ : زابلستان مرکز افسانه و تاریخ و زادگاه زبان پارسی – بخش سوم

 نگاهی نو به تاریخ هزاره ها

مقاله ۱۶ : زابلستان مركز افسانه و تاريخ و زادگاه زبان پارسی

بخش سوم :

  تاریخ سازان و پدران علم و ادب و عرفان حوزة بلخ و زابلستان

  1. سروش، نخستین پیامبر باستانی حوزة بلخ و زابل و نیای هفتم آریان هوشنگ. سرايندة كتاب مذهبي ريگ بيد (ريگ ویدا) در کنارة رود هیرمند در دامنة جنوبی کوه بابا
  2. آريان هوشنگ اولين پادشاه پيشدادي و دومین پيامبر بلخ و زابل، نويسندة بيش از پنجاه كتاب من جمله:
  • كتاب جاويدان خرد (در حكمت عملي)
  • روشنايي جان
  • هداي فرهنگ
  • كانون منش
  • نيكوپند شَهان
  • دلگشاي خردمندان و …

كتاب جاويدان خرد همان است كه گنجور ابن اسفنديار از نواده شاهان عجم (احتمالا شاهان كياني) و وزير شاه ايرانشهر آن را از پارسي قديم به پارسي متداوله ترجمه كرده است. اين كتاب به فرمان مأمون عباسي به نام «المُلخص لجاويدان خرد» از فارسي قدیم به عربي ترجمه شده و سپس ابن مِسكَويه رازي از روي نسخة عربي دو باره به فارسي ترجمه كرده و به نام اولش (جاويدان خرد) ناميده است. همين ترجمه فارسي به دستور ناصرالدين شاه قاجار چاپ شده است. هم چنین كتاب جاويدان خرد در مصر و تهران نيز به نام «الحكمة الخالدة» چاپ و منتشر شده است.

كتاب هداي فرهنگ همان است كه شيخ شهاب‌الدين سهروردي (شيخ اشراق) بدان عمل مي‌كردند.[1]

3.       زردشت پيامبر پارسي و صاحب كتاب مقدس اَویستا .

4.       جاماسب برادر و وزير گشتاسب كياني، داماد زردشت (اولين حكيم و شيميدان وستاره‌ شناس در جهان) چندين كتاب منسوب به او است. از جمله:

·         جاماسب في الصنعت

·         جاماسب نامه

·         فرهنگ ملوك و اسرار عجم (كه به زبان پارسي قديم به نام گشتاسب شاه كياني نوشته شده است.)

5.       برزويه طبيب مروزي (يكي از پيشكسوتان علم طب و مترجم كليله ودمنه از زبان سانسكريت هندي به زبان پهلوي/ معاصر انوشيروان پسر قباد ساساني)

6.       نوبخت بزرگ خانوادة نوبختيان از تبارگودرزيان/ منجم معروف در دربار منصور دومين خليفة عباسي. و از مترجمان كتب فارسي به عربي/ قرن دوم هجري/ نوبختيان زابلی خراساني در كنار برمكيان بلخي در دربار عباسي و در جهان اسلام بسيار سر شناس بودند.

7.       ابوسهل نوبختي فرزند نوبخت از منجمان معروف اسلامی در دربار منصور و هارون‌الرشيد عباسي. از مترجمان معروف كتب فارسي به عربي، صاحب بيش از ده كتاب در علم نجوم وتاريخ و…/ قرن دوم هجري.

8.       ابوالعباس مروزي (اولين سرايندة اشعار پارسي دري / قرن دوم / 200 هجري. معاصر مأمون عباسي).

9.       حنظلة بادغيسي از متقدمين حكماء ودومين سرايندة شعر پارسي دري بعد از ابوالعباس (قرن دوم/ 219 هجري در روز گار آل ليث صفار).

10.   دهقان فرامرز بهمنش بامياني (مدرس علم نجوم در بغداد ومنجم در دربار خليفه عباسي/ قرن سوم هجري).

11.   بيدُخت منجم بامياني (مدرس علم نجوم در بغداد ومنجم در دربار خليفه عباسي/ قرن سوم هجري).

12.   ابومعشر منجم بلخي(عالم بلند مرتبه و پدر تاريخ پادشاهان پارس و سرآمد منجمان در شهر بغداد، نويسندة بيش از 42 كتاب علمي وارزشمند./ قرن سوم).

13.   ابن جهم برمكي (عالم نجوم ومنطق و پيشكسوت ترجمه فارسي به عربي ومترجم سِيَر ملوك الفُرس).

14.   نويسندة نا معلوم «تاريخ سيستان» (يكي از چهار كتاب قديم نثر پارسي) در عهد يعقوب ليث صفاري، / حدود قرن سوم)

15.   مسعودي مروزي (سرايندة اولين شاهنامه به زبان پارسی، بنام تهمورث نامه/ اواخر قرن سوم).

16.   اسماعيل بن ابو سهل نوبختي خراساني از کبار علماء و متکلمين شيعه در بغداد، شاگرد امام حسن عسكري (ع) و بنام فیلسوف امامی و شیخ المتکلمین شیعی و استاد الاساتید علماء شیعی و رئیس الامامیه بوده است. وی استاد  مظفر ابن محمد بلخي بوده كه اواستاد شيخ مفيد و… بوده است. اسماعیل نوبختی صاحب اولين رأي خاص در معرفی امامت قائم آل محمد(ع) پس از امام حسن عسکری (ع) و صاحب بيش از سي جلد كتاب در امامت وتاريخ ائمه  شیعه میباشد. / قرن چهارم هجري.

17.   حسين ابن روح نوبختي از متکلمان شيعي در عهد مقتدر عباسي در بغداد ، سومين نايب خاص امام زمان (ع) در زمان غيبت صغري / قرن چهارم.

18.   ابوزيد بلخي، نويسندة «البدء والتاريخ» (تاريخ) و« صورالاقاليم» (جغرافيا) و… حكيم و مورخ وجغرافيدان سدة چهارم/322 هجري

19.   ابوالمؤيد بلخي: صاحب گرشاسب نامة
منثور پارسی كه يك
ي از قديم ترين شاهنامه ها پيش از فردوسي است و نويسندة داستان يوسف وزليخا / شاعر ونويسندة قرن چهارم.

20.   ابوالفتح بٌستی ملقب به نظام الدين از اکابر و فضلاي روزگار ، شاعر مشهور. عالم علم حدیث/ قرن چهارم/ 

21.   ابوشكور بلخي (سرايندة «آفرين نامه» شاهنامه اي به اندازة دو سوم شاهنامة فردوسي/ شاعرقرن چهارم).

22.   شهيد بلخي (شاعر برجستة قرن چهارم).

23.   رابعه قُزداري بلخي (اولين شاعر زن پارسي گوي).

24.   ابوعلي سيناي بلخي (فيلسوف وطبيب بسيار مشهور قرن چهارم).

25.   كسايي مروزي (شاعرقرن چهارم).

26.   دقيقي بلخي از شعراي بلند مرتبه و ارجمند زبان فارسي و سرايندة گشتاسب نامه، پيش از شاهنامة فردوسي(قرن چهارم هجري).

27.   فرخي سيستاني (شاعرقرن چهارم – پنجم).

28.   ثعالبي مرغني غوري (نويسنده غرر اخبار ملوك الفرس- غرر السير/ مورخ قرن چهارم- پنجم).

29.   منوچهري بلخي (از شعراي طراز اول قرن پنجم)

30.   ناصر خسرو قُبادياني بلخي (متخلص به حجت خراسان و شاعر گرانقدر/ قرن پنجم).

31.   عنصري بلخي (شاعر وسرآمد زبان دري/ قرن پنجم).

32.   ابو ريحان بيروني(از اجلة مهندسين واز بزرگان علم رياضي/ قرن پنجم).

33.   مطهربن طاهر مقدسي بُستی، بنا بر قولي، نويسندة «البدء والتاريخ».

34.   عطاء بن يعقوب غزنوي / قرن پنجم. سرايندة شاهنامه هايي بنام:

«جاماسب نامه» (جاماسب نخست وزير گشتاسب كياني) «ياد گار زريران» (زرير برادر گشتاسب)، «بختيار نامه» «بيژن نامه» (بيژن ومنيژه) «برزو نامه».

35.   عبدالحي گرديزي نويسندة تاريخ معروف «زين الاخبار» يكي ازچهاركتاب قديم نثر فارسي/ قرن پنجم). [2]

36.   حكيم سنايي غزنوي (استاد مسلم شعرپارسي/ قرن ششم).

37.   نظامي عروضي غوري (نويسندة «چهار مقاله» وحكايات منظوم «ويس ورامين»/ شاعر و مورخ در دربار آل شنسب (شاهان غوری) / قرن ششم).

38.   ظهير الدین فاريابي (شاعرقرن ششم).

39.   خاقاني مروي (شاعركم نظير در قرن ششم).

40.   ابن خلّكان برمكي (صاحب «وفيات الاعيان»، مورخ ونسب نويس بسيار مشهور قرن هفتم).

41.   مولانا جلال الدین محمد بلخي (شاعر وعارف جهاني/ قرن هفتم).

42.   منهاج سراج جوزجاني/ بزرگ شده در دربار آل شنسب غور و نويسندة «طبقات ناصري». طبقات ناصری یکی از کم نظیر ترین کتاب تاریخ به زبان پارسی دری است./ مورخ قرن هفتم).

43.   امير خسرو دهلوي بلخي (شاعر قرن هشتم). [3]

 

فهرست آثار باستاني حوزة بلخ و زابلستان

 

1.       ويرانه هاي شهر بلخ (به مساحت35 كيلومتردر 20 كيلومتري شهر مزار شریف).

2.       بقایای شهرو قصربا شكوه آي خانم (در شمال شرقي بلخ، درمحل تلاقي دو رود آمو وكُوكْچه).

3.       شهرباستاني دِلبَرجِين (در شمال غرب بلخ، شمال شرق رود آقچه).

4.       قصر با شكوه كيانيان (نوشاد، جََم قلعه) (سرخ كوتل بغلان در جنوب بلخ). 

5.       آرامگاه زردشت، كعبة زردشت، دانشگاه و معبد زردشتي نوبهار (معروف به مسجد نُه گنبد) در بلخ.

6.       آتشكده برزين (بلخ).

7.       زيارت بابا حاتم.

8.       تپه شهيدان، توپِ رستم ، تخت رستم ، (خُلم وايبك، سمنگان)

9.       قلعة زال وخشت تپه (قندز).

10.   طلا تپه (شبرغان، جوزجان).

11.   خرابه شهرمَرو (شمال قلعة نو و بادغيس و جنوب تركمنستان).

12.   شهر و قلعة بُست (لشكرگاه در كنار رود هيرمند).

13.   خرابة معبد زرتشتي مينودز وكركوي و خرابه شهرزرنج (فراه ونيمروز).

14.   شهر ضحاك (17 كيلومتري شرق باميان در محل تلاقي رود خانه باميان وكالو).

15.   ارگ وشهر غلغله مركز حكومت شنسبانيان (باميان).

16.   قلعة دختر (باميان).

17.   تنديس هاي غول پیکر سلسال و شَهمامه (باميان).

18.   آثار باستاني درة كَكْرك در پنج كيلومتري شرق مجسمه هاي بزرگ.

19.   شهر شاهي مركز حكومت شيران باميان در دره فولادي(باميان).

20.   شهر سرخشك در 30 كيلومتري باميان در مدخل حوزة باميان.

21.   چهل ستون (باميان).

22.   اطاقها و سال
ن و مَزکَت (عبادتگاه) های منقش ورنگين در داخل صخره های کوه (باميان) در پیرامون تندیس های سلسال و شهمامه.

23.   مكان و آثار باستاني فُندوقستان (غوربند بر سر راه باميان).

24.   سلطان رُباط (ورث).

25.   قلعة قديمي جُودان (سي مايلي شمال نَيك در يكه اُو لنگ)

26.   قلعه معروف به چهل برج که در حقیقت دارای 100 برج بوده است و این قلعه متعلق به فرخ و فرهاد نماینده ضحاک ماردوش بوده است. (در قریه چهل برج در70 مايلي شمال نَيَك، در يكه اُولنگ).

27.   شهر بربر معروف به قلعه بربر واقع در بالای تپه، به اندازه طول دو میدان اسپ و عرض یک میدان اسپ. (در بوم فیروزبهار در شرق نَیک)

28.   قلعه گوهرگین دارای 20 برج (در قریه سرقولِ یکه اولنگ)

29.   منار جام (منار64متري و قديمي ترين منار خشتي در جهان، درفيروز كوه غور، بنای غياث ا لدين محمد سام از شاهان غوري).

30.    زیارت شاه مشهد. (غور).

31.   مسجد جامع هرات (بنای غياث الدين محمد سام غوري).

32.   مدارس غياثيه و چِشتيه (چِشتِ شريف هرات) بنای غياث الدين محمد سام غوري.

33.   قلعة آهنگران، قلعة شهرك (غور).

34.   شهر قُرغان (شهر رُستم و از ابنية هجير بن گودرز وزير كيكاوس در ولسوالي هجيرستان (دايه) و نيز در بالاي درة گيزاو در كنار رود هيرمند).

35.   شيرقلعه (داراي25برج درگيزاب).

36.   تپة كَرَس كُورگه (در ولسوالي خدير دايكندي).

37.   قلعة سرخ حصار يا شار خوات (درشمال دشت ناور).

38.    

39.   قلعة ناي (درناي قلعة قره باغ).

40.   گنبد بيگم (جرمتو، جغتوي غزني).

41.   خرابه تهداب و دیوار شهر قدیمه و آثار یک قلعه در قله تپه یکصد متری در جنوب كوه شار واقع است. کوه شار در منطقة شار زايده (شاه زاده) در شرق ولسوالي جاغوري. (جنوب هژيرستان تاريخي) میباشد. این قلعه با آجرهاي پخته وبسيار عالي و دارای زینه های از سنگ و آهن ساخته شده است. قلعه یاد شده بنام قصر «فرود» (پسر سياوش و برادر كيخسرو) یاد شده است. در اين جاه آثار طبیله اسپ و يك ديده بان نظامی مجهز وسالم نیر دیده میشود. [4]

42.   سموج ها و خانه های سنگی و غارها ي قديمي در سراسر کشور و هزارستان و قلعه هایي بنام قلعة كافران. [5]

 

این آثار یاد شده و صدها شاهد ديگردر كشورما همه نشان دهندة اين مطلب اند  كه یادگاران واقعي تاريخ آريانا، مردم افغانستان، بويژه ساكنان بومی نقاط مرکزی كشور هستند.

اگر تباني منطقه اي نمي بود و اگرحاكمان كشور، اين آثار بي‌نظير تاريخي را از خود مي دانستند، هيچگاه آنها چنين مبهم ونا شناخته باقي نمانده، و در شُرُف مرگ ونابودي قرار نمي‌گرفتند. اگر سكوت جهانی و منطقه اي شكسته شده وحكومتها راضي شوند كه باستان شناسي بي طرفانه در اين خرابه ها صورت گيرد، ويا نتايج حفّاري هاي گذشتة باستان شناسان اروپائي در كشور ويا كتب تاريخي، آزادانه و بدون تصحیح چاپ ومنتشر شوند، تك تك آنان حرف هاي زيادي براي حقيقت جويان دنيا و ملت افغانستان خواهند گفت.

  


[1]   به کتاب جاویدان خرد چاپ عهد قاجاری و یا چاپ دانشگاه تهران و الحکمت الخالده چاپ داشگاه تهران رجوع شود.

[2] . ملک الشعرای بهار، تاريخ بلعمى و حدود العالم جوزجانی و تاريخ سيستان (قسمت اول) و تاريخ گرديزى را در ردیف اول كتب قديم فارسى ذکر کرده و تاريخ بيهقى را در رَسته دوم و كليله و دمنه را در رَسته سوم و جوامع الحكايات عوفى و طبقات ناصرى را در رَسته چهارم و مقامات حميدى را در رَسته پنجم قرار داده است. بهار، مقدمه مجمل‏التواريخ ‏والقصص، ص، 8/ چ / براي توضيح چند كتاب قديم نثر پارسي، به تاريخ سيستان ص 7 مقدمه ملك الشعراء بهار نیز رجوع شود.

[3]   بیشتر اسامی این فهرست از لغتنامه دهخدا  استخراج شده است. به منظور توضيح بيشتر، به بخش شاعران وبه بخش شناسنامه منابع ونويسندگان در همين تأليف رجوع شود.

[4] حسين نایل، .سرزمين و رجال هزارجات، ص128

[5]در تنظيم فهرست مذكور از منابع ذيل استفاده شده است.

آثار عتیقة بامیان نوشتة هیآت باستان شناسی فرانسه، ترجمة احمد علی کُزاد. افغانستان (مجموعه مقالات) ترجمه ارباب شيراني و هوشنگ اعلم. ايران باستان ثاقب فر. تاريخ تمدن ويل دورانت. جغرافياي تاريخي افغانستان از حبيبي. سايه روشنهاي از وضع جامعه هزاره  و سرزمين و رجال هزارجات و ساختار طبيعي هزارجات، از حسين نائل.

+;نوشته شده در ;شنبه بیستم آذر 1389ساعت;7:26 توسط;فاضل کیانی; |;



پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*