اربعین در متون دینی

1 واژه اربعین (چهلم) در متون دینی و آیات و روایات، از ارزش والایی برخوردار است. خوب است به مناسبت اربعین سرور و سالار شهیدان حسین بن علی(ع) به این مسئله پرداخته شود.

الف) اربعین در قرآن کریم

در برخى از آيات قرآن به واژه «اربعين‏» اشاره شده است، مثل: فرازى از قصه حضرت موسى (ع) كه مى‏فرمايد: « و اذ واعدنا موسى اربعين ليلة‏؛ «[ به ياد آوريد] آن هنگامى را كه با موسى (ع) ( براى يافتن پيام‌هاى آسمانى) چهل شب وعده قرار گذاشتيم .»[1]

قرآن كريم در مورد نافرمانى بنى‏اسرائيل از حضرت موسى (ع) و سرپيچى آنان از دستورات الهى و مجازات آن گروه از يهوديان با چهل سال سرگردانى، مى‏فرمايد: « فانها محرمة عليهم اربعين سنة يتيهون فى الارض فلا تاس على القوم الفاسقين‏»؛ « اين سرزمين مقدس تا چهل سال بر آنها ممنوع خواهد بود و آنان همواره در مدت چهل سال در اين بيابان سرگردان هستند، پس تو درباره سرنوشت اين جمعيت گناهكار ناراحت نباش!»[2]

در مورد دیگر برای اتمام نعمت و کمال عبادت خداوند می‌فرماید:«وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلاَثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً؛ و ما با موسى، سى شب وعده گذاشتيم؛ سپس آن را با ده شب (ديگر) تکميل نموديم؛ به اين ترتيب، ميعاد پروردگارش (با او)، چهل شب تمام شد‌»[3]

در این آیه اشاره‌ی قاطع و صریح بر توان و قدرت انسان و رسیدن وی در حد پختگی و کمال از لحاظ انجام فرایض دینی، دارد. «…َحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً…؛ دوران حمل و از شير بازگرفتنش سى ماه است؛ تا زمانى که به کمال قدرت و رشد برسد و به چهل سالگى بالغ گردد»[4]

ب). اربعین در روایات

واژه‌ی اربعین در روایات مختلف و به مناسب‌های متعدد بیان شده است و نیز به موضوعات گوناگون اشاره دارد؛ مثلا

1. در باره توبه :

حضرت آدم چهل روز گریست تا توبه‎اش قبول شد.[5] و نیز بر مرگ هابیل چهل روز گریست تا خداوند فرزند دیگری به او عنایت کرد.[6] باران و طوفان در عذاب قوم نوح چهل روز طول کشیده است.[7] بنی اسرائیل چهل روز گریستند تا خدای تعالی وحی فرستاد که آنان را از شر فرعون نجات خواهد داد.[8] در قرآن آمده است ««ميقات‌» موسي با پروردگارش در طي چهل روز حاصل‌شده است‌. گفته شده است که حضرت آدم چهل شبانه روز بر روي كوه صفا در حال سجده بود».[9] در باره بني اسرائيل هم آمده كه‌ براي استجابت دعاي خود چهل شبانه روز ناله و ضجّه مي‌‌كردند.[10] بین دو جملة فرعون که گفت: انا ربکم الاعلی و جمله «ما علمت لکم من الله غیری؛یعنی من برای شما خدایی غیر از خودم نمی‎شناسم» چهل سال طول کشید و خداوند براساس سنّت املاء خود به او این فرصت را داد.»[11] فاصله نفرین موسی تا اجابت نفرین نیز همین مقدار است.[12]

2. خلقت انسان:

موارد تاریخی که در روایات آمده، چنین است: در روایات زمان تخمیر طینت آدم چهل روز بیان شده است.[13] و یا مراحل خلقت انسان و تبدیل نطفه به علقه و علقه به مضغه هر یک چهل روز طول می‎کشد.[14] و یا در داستان تولد حضرت زهرا(س) نقل شده است که پیامبر(ص) چهل روز از حضرت خدیجه( س) دوری کرد و مشغول عبادت شد و سپس نطفة حضرت زهرا(س) منعقد گردید.[15] درباره نطفه هم تصور براين بوده كه بعد از چهل‌ روز عَلَقه مي‌شود. همين عدد در تحولات بعدي علقه به مُضْغه تا تولد درنقلهاي كهن بكار رفته است‌، گويي كه عدد چهل مبدأ يك تحول بوده ‌است‌.

3. تربیتی:

علاوه بر این که عدد مورد نظر جایگاه خود را دارد؛ بلکه جنبه‌تربیتی و عقلانیت نیز در آن نهفته است؛ مثلا چهل سالگی سرآغاز زندگی جدیدی است؛ چنانکه در روایات دارد که پیامبرگرامی اسلام(ص) در سن‌ چهل سالگی مبعوث به رسالت شد و نیز اشاره شده است که عدد چهل در سن انسانها، نشانه بلوغ و رشد فكري است‌. از ابن عباس (گويا به نقل از پيامبر (ص‌)) نقل شده كه«اگر كسي چهل ساله شد و خيرش بر شرش غلبه نكرد، آماده رفتن به جهنم باشد. در نقلي آمده است ‌كه‌، مردمان طالب دنيايند تا چهل سالشان شود. پس از آن در پي آخرت خواهند رفت‌.»[16]

چهل خانه از چهار طرف همسایه مسجد محسوب می‌شود[17] در جای دیگر دارد که چهل خانه از چهار طرف همسایه به حساب می‌آید و حق همسایه را باید رعایت نمود. در روایت دیگر است که هر کسی چهل بار حج بجای آورد، باب از ابواب بهشت به روی وی باز می‌گردد.[18]نقل شده است: دعا برای چهل مؤمن، شهادت چهل مؤمن برای میت، برگزاری عبادت در چهل شب چهارشنبه برای دیدار حضرت ولی عصر (عج)، گوشة از موارد است که در آیات به آن اشاره شده است.

در روایت از امام صادق(ع) نقل شده است که در تشییع جنازه مؤمن چهل نفر شرکت کنند و بگویند: خداوندا ما از این شخص به جز خوبی چیزی دیگر ندیده‌ایم،‌ خداوند می‌فرماید ما نیز شهادت شما را پذیرفتم و آنچه را شما از آن اطلاع نداشتید، بخشیدم.[19]باز می‌فرماید: شخصی در دعای کردن، چهل مؤمن را بر خود مقدم کند و سپس خود را دعا کند، دعایش مستجاب می‌شود.[20]و چهل مؤمن را در قنوت نماز وتر در دل شبهای‌تار، اجابت دعا سریع‌تر می‌کند.[21]

در روايت از رسول الله(ص) آمده است كه :هركسي كه شرابخواري كند، نمازش تا چهل روز قبول‌ نمي‌شود. و نيز در روايت است كه كسي كه چهل روز گوشت نخورد، خلقش ‌تند مي‌شود. نيز در روايت است كه كسي كه چهل روز طعام حلال بخورد، خداوند قلبش را نوراني مي‌كند. نيز رسول خدا(ص) فرمود: «كسي كه لقمه حرامي‌بخورد، تا چهل روز دعايش مستجاب نمي‌شود.» [22]

در روایت دیگر آمده است كه « پيامبر اکرم (ص) فرمود: « من اخلص لله اربعين يوماً فجر الله ينابيع الحكمة من قلبه على لسانه؛ اگر كسي چهل روز خالص براي خدا باشد، خداوند او را در دنيا زاهد كرده و راه و چاه زندگي را به او مي‌آموزد و حكمت ‌را در قلب و زبانش جاري مي‌كند.»[23] بدين مضمون روايات فراواني وجود دارد. اعتبار حفظ چهل حديث كه در روايات، ‌فراوان آمده است‌، سبب تأليف صدها اثر با عنوان اربعين در انتخاب چهل ‌حديث و شرح و بسط آنها شده است‌. در اين نقلها آمده است كه اگر كسي از امّت من‌، چهل حديث حفظ كند كه در امر دينش از آنها بهره برد، خداوند در روز قيامت او را فقيه و عالم محشور خواهد كرد. در خبر دیگر آمده است؛ كه ‌اميرمؤمنان (ع‌) فرمودند: «اگر چهل مرد با من بيعت مي‌كردند، در برابر دشمنانم مي‌ايستادم‌.»[24]

مرحوم كفعمي نوشته است‌: «زمين از يك ‌قطب‌، چهار نفر از اوتاد و چهل نفر از ابدال و هفتاد نفر نجيب‌، هيچگاه خالي‌نمي‌شود.»[25]

3. اربعین حسین(ع)

در متون دینی از “اربعین” چگونه یاد شده است. مهمترين نكته درباره اربعين‌، روايت امام حسن عسكري (ع‌) است‌. حضرت در روايتي كه در منابع ‌مختلف از ايشان نقل شده فرموده‌اند: نشانه‌هاي مؤمن پنج چيز است‌: 1 ـ خواندن پنجاه و يك ركعت نماز (17 ركعت نماز واجب + 11 نماز شب + 23نوافل‌) 2 ـ زيارت اربعين 3 ـ انگشتري در دست راست 4 ـ وجود آثار سجده ‌بر پيشاني 5 ـ بلند خواندن بسم الله در نماز.اين حديث تنها مدرك معتبري است كه جداي از خود زيارت اربعين كه درمنابع دعايي آمده‌، به اربعين امام حسين (ع‌) و بزرگداشت آن روز تصريح كرده ‌است‌.

شيخ ‌طوسي می‌فرماید: بيستم ماه صفر (چهل روز پس از حادثه كربلا) روزي است كه حرم سيد ما اباعبدالله الحسين از شام به مدينه مراجعت كرد ونيز روزي است كه جابر بن عبدالله انصاري‌، صحابي رسول خدا (ص‌) ازمدينه وارد كربلا شد تا قبر حضرت را زيارت كند. او نخستين كس از مردمان بود كه امام حسين (ع‌) را زيارت كرد. در چنين روزي زيارت آن حضرت‌مستحب است و آن زيارت اربعين است‌.[26] در كتاب كامل الزيارات ‌ابن قولويه آمده‌، پس از شهادت امام حسین(ع) آسمان و زمين، خورشيد و ملائكه چهل شبانه روز بر آن حضرت، گریه کرد.

بنا براین، اربعین در متون دینی و آیات و روایات به صورت‌های مختلف و گوناگون ذکر شده است و بسیاری از اتفاقات و حوادث در این روزها رخ داده است، از آن جمله است برگشت اسرای کربلای حسینی به مدینه رسول الله(ص) است که امروز را شیعیان سراسر جهان در سوگ شهدای کربلا همراه با اسرا، عزاداری می‌کنند.

[1]

[1] بقره/51

[2]  مائده/ 26.

[3]  اعراف /142.

[4]  احقاف/ 15.

[5]  همان،‌ج 1، ص 211

[6] همان، ج 5، ص 521

[7]  همان، ج 10، ص 379

[8]  همان، ج 10، ص 494.

[9] مستدرك وسائل ج 9، ص 329.

[10]  مستدرك ج 5،ص 239.

[11] صدوق، محمدبن علی بن حسین، کتاب الحضال، دفتر انتشارات اسلامی، قم 1362، ج 1و 2، ص 540.

[12]  طباطبائی، همان، ج 10، ص 172.

[13]  طباطبائی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، دفتر انتشارات اسلامی، قم 1379، چ 12، ج 8، ص 423.

[14]  همان، ج 15،‌ص 30.

[15]  ر.ک: کمپانی، فضل الله، حضرت زهرا (ع) انتشارات مفید، تهران 1369، ص 13 ـ 14

[16] مجموعه ورام‌، ص 35

[17]  الخصال، ص 544.

[18]  همان، ص 548.

[19]  من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 166، ح 472; مستدرک سفینة البحار، ج 4، ص 64 .

[20]  الکفافی، ج2، ص 509، ح 5.

.[21] کشف الغطاء، ج1، ص 246.

[22]  مستدرك وسائل‌، ج 5، ص 217.

[23] عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج 1، ص 74، ح 321

[24]  الاحتجاج‌، ص84 .

[25]  بحار ج 53، ص 200.

[26]  اربعين شهيد قاضي‌، ص 386.


2 دیدگاه برای “اربعین در متون دینی
  1. با تشکر از زحمات تان !
    با توجه به رشته جنابعالی اگر نگاهی هم به ادبیات(شعر و…) می کردی بسیار خوب بود.
    اراتمند تان از کابل سرد، خاکباد و پوردود.

  2. اگر از خود جناب کریمی هم پرسیده شود که شما چه منظوری از این نوشته داشتید باور کنید نمی تواند منظورش را بیان دارد، پس وای به حال خواننده بیچاره ! خواسته یک چیزی را جمع کرده و به نام خودش به ثبت برساند!!!

پاسخ دادن به صبا لغو پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*